Nguyễn Huy Tưởng - người viết lịch sử bằng các tác phẩm văn học

ngày tháng Hà Nội sục sôi chuẩn bị khởi nghĩa, nhà văn Nguyễn Huy Tưởng là một trong những đại biểu của Hội Văn hóa Cứu quốc Thủ đô được cử đi dự Quốc dân Đại hội Tân Trào. Cách mạng tháng Tám thành công, ông là Đại biểu quốc hội khóa I của nước Việt Nam DCCH (1946). Sau ngày Hà Nội được giải phóng, ông là Ủy viên BCH Hội Nhà văn Việt Nam (khóa I). Ông sớm về cõi thiên thu (năm 1960), nhưng di sản văn học đồ sộ mà ông để lại vẫn sống mãi trong cõi Người!

Tham gia Hội Văn hóa Cứu quốc và viết tờ Tiên phong trên quê hương Dục Tú (Đông Anh)

Sinh năm 1912 trong gia đình nhà nho nghèo ở Dục Tú, Phủ Đông Ngàn tỉnh Bắc Ninh (nay thuộc huyện Gia Lâm, Hà Nội), rồi đi học ở trường Bonal (Hải Phòng), Nguyễn Huy Tưởng được học cả chữ Hán và tiếng Pháp. Mười tám tuổi, ông đã mang một bầu tâm sự và có ý thức rõ ràng về sứ mệnh người cầm bút: “Phận sự một người tầm thường như tôi muốn tỏ lòng yêu nước thì chỉ có việc viết văn quốc ngữ thôi”. Do đó, khi Hội truyển bá quốc ngữ thành lập (năm 1938), ông đã tham gia Hội, cùng ông Quản Xuân Nam hoạt động truyền bá quốc ngữ ở Hà Nội. Khi phải chuyển xuống làm công chức nhà Đoan ở Hải Phòng, ông lại cùng với các ông Nguyễn Công Mỹ, Lưu Văn Lợi… xuống các ngõ phố, xóm thợ dạy dân lao động học chữ quốc ngữ. Tháng 11 năm 1943, nhà Đoan điều chuyển ông trở lại Hà Nội làm việc. Đó là điều kiện thuận lợi cho ông hoạt động. Từ tháng 4/1944, ông gặp gỡ các ông Nguyễn Xuân Huy, Như Phong, Nguyên Hồng, Nam Cao, Trần  Huyền Trân.

Nhà văn Nguyễn Huy Tưởng trong kháng chiến chống Pháp

Bao tâm tư một nhà báo, nhà văn yêu nước sâu nặng đã được giải đáp khi ông được ánh sáng của Đề cương văn hoá Việt Nam soi chiếu. Ông tâm sự: “Đọc đề cương văn hoá của Đảng, tôi thích nhất khẩu hiệu: dân tộc-khoa học-đại chúng, nhất là khẩu hiệu dân tộc. Từ đó tôi tham gia Văn hoá Cứu quốc, và cũng từ đó mới có ý định viết văn để phấn đấu cho một lý tưởng” (Tham luận tại hội nghị những người viết văn trẻ lần thú nhất – tháng 11/1959). Ông tìm thấy ở Hội Văn hoá Cứu quốc một tổ chức giúp ông thể  hiện được chí hướng đem văn học phụng sự dân tộc và ông lao vào hoạt động cho Hội. Nhà văn Nguyên Hồng từng ở cùng Nguyễn Huy Tưởng, đã viết: “Căn gác ở phố Pescadore (tức Phù Đổng Thiên Vương), có một anh công chức lương không đủ chi một bữa rượu, một văn sĩ cà mèng và một bà cụ buôn bán đầu đường cuối chợ chạy đói ở nhà quê ra - cái gác ấy là một trong những cơ sở liên lạc của Hội Văn hóa Cứu quốc”.. Nhà văn Tô Hoài đã có những chi tiết rất sinh động về cuộc sống và sự hoạt động say mê của ông trong Hội Văn hóa Cứu quốc sau ngày Nhật đảo chính Pháp: “Chúng tôi gặp nhau luôn, không còn giữ bí mật nghiêm ngặt như mọi khi chỉ có tổ ba người biết với nhau. Chị Tưởng đem các con đi tránh bom Mỹ về quê Dục Tú đã lâu. Một mình Nguyễn Huy Tưởng ở lại… chỉ thấy anh mặc quần sooc, với cái xe đạp trần trụi không phanh, không chuông đi khắp nơi. Chẳng mấy ngày anh không lên Nghĩa Đô gặp Nam Cao và tôi. Khi thì thúc bài cho báo Cứu Quốc; khi đem lên báo Cờ giải phóng, Tạp chí Cộng sản. Căn gác nhà Nguyễn Huy Tưởng có cửa khóa, anh đề số 1789, năm cách mạng Pháp, chúng tôi đều biết, ai đến cứ việc mở vào, lúc ngủ nhờ, lúc hội họp.. cả cái xe bò nón lá của Nguyên Hồng cũng được đấy đến để trước nhà của Nguyễn Huy Tưởng” (1)

Nhật ký của ông ghi rõ những ngày tháng quan trọng gặp các nhà văn, nhà báo, các đồng chí lãnh đạo của Đảng mà sau này, ông mới biết, đó chính là hoạt động cho Văn hóa cứu quốc: “Ngày 16/10/1944: đi với Ngọc Ban (tức đồng chí Mười Hương - PKT). Ngày 25/5/1945: Trần Huy Liệu đến ngủ đêm. Kính phục người có danh vọng trong xã hội. Ngày 9/6/1945: Luôn mấy hôm họp về văn hóa cứu quốc; được anh em tín nhiệm. Ngày 7/7/1945: Được tin được đi dự một hội nghị quan trọng(Nguyễn Đình Thi và Nguyễn Huy Tưởng được đi dự Quốc dân đại hội ở Tân trào- PKT). Ngày 9/7/1945: Thảo luận các bài của báo Tiên phong” (2). Tờ Tiên phong, cơ quan ngôn luận của Hội Văn hóa Cứu quốc đã được viết ngay trong ngôi nhà thân thuộc của gia đình ông ở Dục Tú. Nhà văn Như Phong kể lại những ngày ở đó để viết số đầu tiên như thế nào: “ Trước hết, phải đặt tên cho tờ báo đầu tiên này của  Văn hóa Cứu quốc. Có anh đưa ra tên Tiền phong. Nhưng cũng có người chợt nhớ ra rằng, Tiền phong đã được lấy cho một tờ báo Thanh niên của Đảng. Chúng tôi đổi ra là Tiên phong… chúng tôi định rõ nội dung số báo đầu tiên, rồi phân công nhau viết. Mỗi anh ngồi vào một xó. Anh thì có chỗ ngồi hẳn hoi ở bàn, anh thì lấy sập thờ làm bàn viết”(3).