Nguyễn Mạnh Tham – người lính trở về sau hơn bốn mươi năm trong lời hứa của đồng đội

Có những con người bước vào chiến tranh rất trẻ, ra đi rất lặng lẽ, và phải rất lâu sau quê hương mới có thể đón họ trở về. Liệt sĩ Nguyễn Mạnh Tham, quê ở xã Nga My, huyện Phú Bình, Thái Nguyên, là một người như thế. Câu chuyện về anh không chỉ là câu chuyện của một người lính hy sinh trên đất bạn Campuchia năm 1980, mà còn là câu chuyện về sự chờ đợi bền bỉ của gia đình, về ký ức không phai trong lòng đồng đội, và về một cuộc trở về khiến cả quê hương nghẹn lại.

Nguyễn Mạnh Tham nhập ngũ năm 1974. Theo lời kể của người thân, sau một thời gian huấn luyện, anh có dịp về thăm nhà rất ngắn trước khi lên đường vào Nam chiến đấu. Đó gần như là lần gặp cuối cùng giữa anh và gia đình. Người con trai duy nhất của anh sau này kể lại rằng mình sinh đúng năm miền Nam hoàn toàn giải phóng, nên suốt tuổi thơ chỉ biết mặt cha qua một bức ảnh và qua lời kể của mẹ. Sự thiếu vắng ấy là một vết lặng kéo dài nhiều thập kỷ trong một gia đình ở quê nhà Phú Bình.

Nhưng trong ký ức đồng đội, Nguyễn Mạnh Tham không hiện lên bằng nỗi buồn, mà bằng khí chất rất riêng của một người lính trận. Ông Ngô Hồng Mưu, Trưởng Ban liên lạc Hội bạn chiến đấu Sư đoàn 5 Thái Nguyên, nhớ rất rõ: Tham là người đẹp trai, phong độ, sống vui tính, cởi mở, dễ mến; nhưng khi vào chiến đấu thì lại rất gan góc, luôn xung phong ở vị trí đầu. Ngày 23/4/1980, anh hy sinh trên đất Campuchia trong một trận phục kích dữ dội. Khi đồng đội đến ứng cứu, họ thấy xung quanh anh có tới 4–5 khẩu súng. Chi tiết ấy nói lên rất nhiều: giữa lúc đơn vị bị đánh dữ dội, anh đã gom cả súng của đồng đội để cầm cự ở điểm chốt, chiến đấu đến hơi thở cuối cùng.

Điều làm câu chuyện của Nguyễn Mạnh Tham day dứt không chỉ là cách anh ngã xuống, mà còn là quãng thời gian rất dài anh chưa thể trở về với gia đình. Sau chiến tranh, việc tìm kiếm, xác minh và đính chính thông tin liệt sĩ gặp vô vàn khó khăn. Có trường hợp đúng đơn vị, đúng thời điểm hy sinh nhưng lại sai tên, sai họ hoặc sai quê quán vì biến động địa giới, giấy tờ và ký ức chiến trường. Chính trong hoàn cảnh ấy, những đồng đội cũ của anh vẫn không bỏ cuộc. Họ coi việc đưa đồng đội về quê là một “mệnh lệnh từ trái tim”, là nghĩa tình của những người còn sống đối với người đã nằm lại.

Đến năm 2022, sau hành trình gần 2.000km từ Nghĩa trang Liệt sĩ huyện Tân Biên, tỉnh Tây Ninh, hài cốt liệt sĩ Nguyễn Mạnh Tham mới được đưa về quê nhà. Đó không chỉ là một chuyến xe chở hài cốt, mà là cuộc trở về muộn màng của một người cha, một người chồng, một người con sau hơn bốn mươi năm xa đất mẹ. Với gia đình, cuộc trở về ấy khép lại nỗi chờ đợi dai dẳng. Với quê hương, đó là khoảnh khắc lịch sử riêng tư nhưng thiêng liêng: một người con đã đi qua chiến tranh, cuối cùng cũng được gọi đúng tên trên mảnh đất mình sinh ra.

Câu chuyện về Nguyễn Mạnh Tham khiến người ta hiểu rằng có những mất mát không dừng lại ở khoảnh khắc hy sinh, mà kéo dài qua năm tháng trong nỗi đợi chờ của người ở lại. Nhưng cũng chính từ đó, người ta thấy được vẻ đẹp của chiến tranh nhìn từ phía sau: vẻ đẹp của lời hứa đồng đội, của lòng thủy chung với người đã khuất, và của một quê hương không quên những người con đã ngã xuống vì mình. Nguyễn Mạnh Tham đã không thể tự bước về nhà, nhưng cuối cùng anh vẫn trở về, trong vòng tay gia đình và trong sự biết ơn lặng lẽ của đất Thái Nguyên