Nguyễn Minh Quang — thế bao vây ngược ở biên giới Tân Biên cuối năm 1977

Cuối tháng 12-1977, đội hình do Thượng tá Nguyễn Minh Quang chỉ huy vượt biên giới Tân Biên, Tây Ninh, tiến về Snuol thuộc tỉnh Kratie, Campuchia. Đi được vài kilômét mà không gặp phản kích, ông không xem sự yên tĩnh là dấu hiệu an toàn. Ông nhận định đối phương đã dạt sang hai bên rừng, chờ đội hình Việt Nam đi sâu để đánh phía sau. Tổ trinh sát được phái vào rừng và xác nhận phán đoán. Nguyễn Minh Quang lập tức cho một bộ phận tiếp tục tiến lên nghi binh, còn lực lượng chính bí mật vòng lại từ hai hướng, hình thành thế bao vây và đánh vào sau lưng đối phương.

Nguyễn Minh Quang quê huyện Bến Lức, tỉnh Long An, tình nguyện nhập ngũ năm 1952. Ông trải qua kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, lập nhiều chiến công rồi được tuyên dương Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Đất nước thống nhất chưa lâu, năm 1977 ông lại rời vợ và các con nhỏ để tham gia chiến đấu bảo vệ biên giới Tây Nam. Khi đó ông là Phó chính ủy Sư đoàn 5, vừa phụ trách chính trị vừa trực tiếp tham gia chỉ huy tác chiến.

Trong cuộc phản công ở Tân Biên, ông phối hợp Trung đoàn 4 của Sư đoàn 5, Trung đoàn Gia Định thuộc Bộ tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh và các đơn vị tăng cường. Đòn bao vây ngược khiến đội hình đối phương rối loạn và tháo chạy. Từ trận đánh, các đơn vị rút ra kinh nghiệm quan trọng: với đối tượng mới, không thể chỉ dựa vào hướng tiến quân ban đầu mà phải liên tục trinh sát, đánh giá thủ đoạn ẩn nấp, bám đuôi và phục kích.

Năm 1978-1979, Nguyễn Minh Quang làm Quyền Chính ủy Sư đoàn 5; năm 1980 được bổ nhiệm Sư đoàn trưởng Sư đoàn 302. Đầu tháng 3-1980, sư đoàn cơ động đến Siem Reap làm nhiệm vụ quốc tế. Ngay tối đầu tiên, ông tổ chức phục kích trên các đường mòn và điểm khả nghi quanh nơi trú quân. Đúng như dự kiến, tàn quân tìm cách vào gài mìn; lực lượng chuẩn bị sẵn đã đánh chặn, làm thất bại ý định lợi dụng lúc đơn vị vừa tới, chưa kịp ổn định.

Đối phương thường giả làm dân, tháo vật cản của bộ đội rồi đặt mìn của họ vào đúng vị trí và ngụy trang lại. Nguyễn Minh Quang chỉ đạo thay đổi quy luật hoạt động, tránh sử dụng lặp lại các đường mòn, tổ chức nhiều mũi trinh sát và kết hợp đặc công với tác chiến hiệp đồng. Giai đoạn 1980-1982, ông chỉ huy hàng chục trận thắng, đồng thời nhấn mạnh việc bảo vệ dân và tách tàn quân ra khỏi cơ sở xã hội.

Ở Siem Reap, nhiều nơi không có trường, chợ, trạm xá; đồng ruộng bỏ hoang và nạn đói phổ biến. Sư đoàn phát động bộ đội tiết kiệm khẩu phần gạo giúp dân, lập các đoàn chuyên gia cấp huyện, tổ chuyên gia cấp xã. Cán bộ đi vào rừng vận động người dân trở về phum sóc, khám bệnh, sửa nhà, cấp giống và nông cụ, hướng dẫn sản xuất. Đến cuối năm 1982, 100% xã của tỉnh đã thành lập chính quyền, đoàn thể và lực lượng vũ trang cơ sở.

Năm 1983, ông làm Phó chủ nhiệm Chính trị Quân khu 7 và tiếp tục chỉ đạo các đơn vị giúp Campuchia. Rời quân ngũ năm 2002, ông nhiều lần trở lại chiến trường cũ tìm hài cốt liệt sĩ. Có chuyến gặp người dân còn khó khăn, ông cùng đồng đội tặng hết tiền đi đường. Với ông, giúp bạn không kết thúc khi đơn vị rút quân mà tiếp tục bằng việc tri ân những người từng che chở bộ đội Việt Nam.

Cách Nguyễn Minh Quang nhận ra cái bẫy trong sự im lặng cuối năm 1977 và việc cho phục kích ngay đêm đầu ở Siem Reap năm 1980 cho thấy tư duy chỉ huy dựa trên quan sát, không chủ quan trước bề ngoài. Nhưng câu chuyện của ông không dừng ở trận đánh. Thành quả 100% xã Siem Reap có bộ máy cơ sở cuối năm 1982 cho thấy nhiệm vụ quốc tế còn là giúp người dân hồi sinh sau thảm họa diệt chủng. Sự kết hợp giữa tỉnh táo trên chiến trường và nghĩa tình với nhân dân làm nên chân dung người chỉ huy ấy.