Nguyễn Sơn – Lưỡng quốc tướng quân

Năm 1948, trong đợt phong tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam, Nguyễn Sơn được phong hàm Thiếu tướng. Ông là một nhân vật đặc biệt trong lịch sử cách mạng Việt Nam và Trung Quốc, bởi ông từng có nhiều năm chiến đấu, công tác và cống hiến cho cách mạng ở cả hai đất nước.

Nguyễn Sơn tên thật là Vũ Nguyên Bác, quê gốc ở làng Kiêu Kỵ, Gia Lâm nhưng sinh ra và lớn lên tại phố Yên Ninh, Hà Nội. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống hiếu học và yêu nước, ông sớm được tiếp xúc với tư tưởng cách mạng. Năm 1925, khi mới 17 tuổi, Vũ Nguyên Bác được tổ chức đưa sang Quảng Châu, Trung Quốc. Tại đây, ông mang tên Lý Anh Tự và được học lớp chính trị do Nguyễn Ái Quốc trực tiếp tổ chức, giảng dạy.

Sau khóa học, Lý Anh Tự được gửi vào học Trường Quân sự Hoàng Phố. Với năng lực nổi bật, ông tốt nghiệp xuất sắc và được giữ lại trường. Năm 1927, ông bí mật gia nhập Đảng Cộng sản Trung Quốc và tham gia cuộc khởi nghĩa Quảng Châu. Khi khởi nghĩa thất bại, ông sang Thái Lan, hoạt động trong cộng đồng người Việt rồi đến năm 1929 trở lại Trung Quốc, gia nhập Hồng quân với tên mới là Hồng Thủy.

Trong những năm hoạt động trong Hồng quân Trung Quốc, Hồng Thủy nhanh chóng được giao nhiều trọng trách, từ cán bộ chính trị cấp tiểu đoàn, trung đoàn đến Chủ nhiệm chính trị sư đoàn, rồi phụ trách văn hóa và tuyên truyền. Ông cũng là người góp phần xây dựng đoàn kịch nói đầu tiên của Hồng quân công nông. Năm 1934, Hồng Thủy được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương nước Cộng hòa Xô viết Trung Hoa do Mao Trạch Đông làm Chủ tịch.

Cũng trong năm đó, Hồng Thủy tham gia Vạn lý trường chinh và là người Việt Nam duy nhất trong số bốn người nước ngoài tham gia cuộc hành quân lịch sử này. Tuy nhiên, ông từng bị vu cáo là “gián điệp quốc tế”, bị khai trừ khỏi Đảng và đứng trước nguy cơ bị ám hại. Nhờ sự bảo vệ của những người bạn như Chu Đức và Lưu Bá Thừa, ông thoát khỏi tình thế nguy hiểm.

Đến năm 1937, Hồng Thủy được giao nhiệm vụ xây dựng căn cứ kháng Nhật ở Sơn Tây. Ông nổi tiếng là người thẳng thắn, cương trực và dám đấu tranh với những biểu hiện chuyên quyền, tiêu cực. Chính tính cách ấy khiến ông nhiều lần gặp khó khăn, thậm chí lại bị vu oan và khai trừ khỏi Đảng. Cuối năm 1938, ông được khôi phục Đảng tịch và tiếp tục đảm nhiệm nhiều công việc trong lĩnh vực báo chí, giáo dục và quân sự.

Tháng 8-1945, khi biết tin Cách mạng Tháng Tám ở Việt Nam thành công và nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập, Hồng Thủy rất xúc động và quyết tâm trở về quê hương. Được lãnh đạo hai Đảng đồng ý, ông rời Diên An về Việt Nam. Để giữ bí mật, ông lấy tên mới là Nguyễn Sơn.

Về nước trong lúc cuộc kháng chiến chống Pháp đang diễn ra quyết liệt, Nguyễn Sơn nhanh chóng được giao nhiệm vụ quan trọng. Ngày 16-7-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh giao ông làm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến miền Nam Việt Nam kiêm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Nam Trung Bộ. Tại đây, ông cùng quân dân Nam Trung Bộ tổ chức chiến đấu, ngăn chặn bước tiến của quân Pháp, đồng thời đặc biệt chú trọng xây dựng lực lượng và đào tạo cán bộ.

Giữa năm 1947, Nguyễn Sơn được điều ra làm Khu trưởng Liên khu 4. Ông đã có nhiều đóng góp trong việc củng cố lực lượng, xây dựng hậu phương và tổ chức chiến đấu tại một chiến trường vô cùng khó khăn. Ông trực tiếp chỉ huy nhiều trận đánh, trong đó có trận tiêu diệt đồn Troóc, góp phần khai thông tuyến liên lạc với các chiến trường Bình-Trị-Thiên và Liên khu 5.

Nguyễn Sơn cũng đặc biệt coi trọng việc huấn luyện bộ đội. Ông đưa ra cách huấn luyện mới mang tên “Đại đội tập”, kết hợp rèn luyện với thực tế chiến đấu. Cách làm này được Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp đánh giá cao và nhanh chóng tạo thành phong trào trong quân đội. Ông còn biên soạn cuốn “Dân quân - Một lực lượng chiến lược” để làm tài liệu phát triển lực lượng dân quân, du kích.

Không chỉ giỏi quân sự, Nguyễn Sơn còn rất quan tâm đến văn hóa, giáo dục và văn nghệ. Dưới sự chỉ huy của ông, Liên khu 4 vừa xây dựng được hậu phương vững mạnh, vừa trở thành một trung tâm văn hóa sôi nổi. Nhiều văn nghệ sĩ nổi tiếng như Đặng Thai Mai, Hữu Loan, Hoàng Trung Thông, Trần Hữu Thung, Minh Huệ, Sĩ Ngọc... đã về hoạt động tại đây. Ông đề xuất mở các lớp văn hóa kháng chiến, thành lập báo Vệ quốc quân Khu 4 và các đoàn văn công.

Năm 1948, Nguyễn Sơn được phong hàm Thiếu tướng trong đợt phong tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Chủ tịch Hồ Chí Minh, người hiểu rất rõ tính cách của ông, đã gửi tặng một tấm thiệp với lời nhắn: “Đảm dục đại, tâm dục tế, trí dục viên, hạnh dục phương”, có thể hiểu là: gan phải lớn, tâm phải chín chắn, trí phải vẹn toàn và đức hạnh phải ngay thẳng.

Cuối năm 1949, Nguyễn Sơn ra Việt Bắc công tác. Đến mùa hè năm 1950, theo thỏa thuận giữa hai chính phủ Việt Nam và Trung Quốc, ông trở lại Trung Quốc. Tại đây, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng trong Quân Giải phóng nhân dân Trung Quốc, trong đó có Cục phó Cục Điều lệnh và Tổng biên tập Tạp chí Huấn luyện chiến đấu.

Ngày 27-9-1955, Hồng Thủy được Nhà nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa phong quân hàm Thiếu tướng và trao tặng nhiều huân chương cao quý. Đây là một sự kiện đặc biệt, bởi ông là người nước ngoài duy nhất được phong quân hàm và tặng thưởng huân chương trong dịp này. Báo Nhân dân nhật báo khi đó đánh giá ông là một chiến sĩ quốc tế đã hết lòng cống hiến cho sự nghiệp giải phóng của nhân dân Trung Quốc và là người bạn thân thiết của nhân dân Trung Quốc.

Năm 1956, Hồng Thủy lâm bệnh nặng và mong muốn được trở về Việt Nam. Ngày 29-7-1956, ông được đưa từ Bắc Kinh về nước. Lễ tiễn ông tại ga Tiền Môn có đông đảo nguyên soái, tướng lĩnh, cán bộ và người dân Trung Quốc tham dự. Khi về đến Hà Nội, ông được Đại tướng Võ Nguyên Giáp cùng nhiều tướng lĩnh, đồng đội đón tại ga và được Chủ tịch Hồ Chí Minh thân mật tiếp đón.

Ngày 21-10-1956, Thiếu tướng Nguyễn Sơn qua đời ở tuổi 48, khi tài năng và những đóng góp của ông vẫn đang được phát huy. Ông để lại một dấu ấn rất đặc biệt trong lịch sử cách mạng hai nước Việt Nam và Trung Quốc. Với tài năng quân sự, sự am hiểu văn hóa, tinh thần thẳng thắn và lòng tận tụy với cách mạng, Nguyễn Sơn được nhắc đến như một vị tướng đặc biệt – người đã dành cả cuộc đời cho tình hữu nghị và sự nghiệp cách mạng của hai dân tộc.