Nguyễn Thái Học(1902–1930) là lãnh tụ của Việt Nam Quốc dân đảng, một nhà yêu nước tiêu biểu đầu thế kỷ XX.

Lời kể từ nhân chứng về buổi sáng không thể quên ở Yên Bái năm 1930 Trong khuôn khổ hành trình ghi lại ký ức nhân chứng lịch sử tại tỉnh Yên Bái, chúng tôi tìm đến thăm cụ Trần Văn Lam năm nay đã bước sang tuổi 94. Căn nhà nhỏ nằm yên bình giữa phố phường hiện đại, nhưng ký ức của cụ vẫn nguyên vẹn như thước phim quay chậm về một buổi sáng cách đây gần một thế kỷ – buổi sáng diễn ra cuộc hành hình các nghĩa sĩ của Khởi nghĩa Yên Bái. Cụ Lam kể, năm 1930, cụ mới mười tám tuổi. Khi ấy, Yên Bái còn là một thị xã nhỏ nhưng giữ vị trí quan trọng. Sau cuộc khởi nghĩa do Nguyễn Thái Học(1902–1930) là lãnh tụ của Việt Nam Quốc dân đảng, một nhà yêu nước tiêu biểu đầu thế kỷ XX. lãnh đạo không thành công, thực dân Pháp lập tức tiến hành đàn áp dữ dội. Những người bị nghi ngờ tham gia phong trào đều bị truy bắt. Không khí bao trùm là sự căng thẳng và sợ hãi. Giọng cụ chùng xuống khi nhớ lại: “Tối hôm trước đã có tin sáng mai xử chém. Người dân biết nhưng không ai dám bàn tán công khai. Sáng sớm hôm đó, lính canh dày đặc khắp các ngả đường. Chúng tôi đứng từ xa, tim đập rất mạnh.” Theo lời cụ, buổi hành hình được tổ chức công khai nhằm thị uy, dập tắt tinh thần phản kháng của nhân dân. Tuy nhiên, điều mà chính quyền thực dân không ngờ tới là sự hiên ngang của những người bước ra pháp trường. “Tôi nhìn thấy ông Nguyễn Thái Học đi đầu. Ông gầy, nhưng dáng rất thẳng. Không hề run sợ. Không hề cúi đầu.” Cụ L. khẳng định, hình ảnh ấy đã in sâu vào tâm trí cụ suốt cả cuộc đời. Trước khi lưỡi dao được hạ xuống, Nguyễn Thái Học đã hô vang câu nói mà sau này trở thành biểu tượng của một thế hệ: “Không thành công thì cũng thành nhân!” Khoảnh khắc ấy, theo lời cụ kể, cả không gian như lặng đi. Có người trong đám đông bật khóc nhưng phải che miệng. Có người quay mặt đi vì không dám nhìn. Nhưng cũng chính giây phút đó, nỗi sợ dường như bị thay thế bằng một thứ cảm xúc khác – sự kính phục. Cụ Lam nghẹn ngào: “Họ muốn dùng cái chết để răn đe. Nhưng chính sự hiên ngang ấy lại khiến chúng tôi hiểu rằng: người Việt Nam có thể bị giết, nhưng lòng yêu nước thì không thể bị dập tắt.” Cuộc khởi nghĩa Yên Bái thất bại về mặt quân sự, nhiều lãnh tụ và nghĩa sĩ hy sinh. Tuy nhiên, sự kiện này đã trở thành một dấu mốc quan trọng trong phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc đầu thế kỷ XX. Tinh thần quật cường, dám đứng lên vì độc lập đã tiếp tục được truyền lại cho các thế hệ sau. Nhiều năm sau, khi đất nước giành được độc lập, cụ Lam trở lại nơi từng là pháp trường năm xưa. Nơi đó nay đã trở thành địa điểm tưởng niệm, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. “Mỗi lần nhìn thấy các cháu học sinh đến dâng hương, tôi lại nhớ đến buổi sáng năm ấy. Tôi nghĩ, nếu những người đã ngã xuống có thể nhìn thấy đất nước hôm nay, chắc họ sẽ mỉm cười.”

Trong hành trình triển khai Đề án “Câu chuyện thời hoa lửa”, việc ghi lại lời kể của những nhân chứng như cụ Lam có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Bởi thời gian đang dần khép lại cánh cửa của những ký ức trực tiếp. Mỗi câu chuyện được lưu giữ không chỉ là tư liệu lịch sử, mà còn là bài học sinh động về lòng yêu nước, ý chí kiên cường và trách nhiệm công dân. Yên Bái hôm nay đã thay da đổi thịt. Phố xá đông vui, nhịp sống hối hả. Nhưng giữa dòng chảy hiện đại ấy, ký ức về buổi sáng ngày 17/6/1930 vẫn âm thầm nhắc nhở thế hệ trẻ về giá trị của độc lập, tự do. Lời kể của cụ Lam kết thúc bằng một câu giản dị: “Các cháu bây giờ không phải cầm súng như họ ngày xưa. Nhưng phải sống sao cho xứng đáng.” Có lẽ đó cũng chính là thông điệp sâu sắc nhất mà “Những câu chuyện thời hoa lửa” muốn gửi gắm: Lịch sử không chỉ để nhớ – mà để soi chiếu hiện tại, hun đúc khát vọng và trách nhiệm của mỗi người trẻ hôm nay.