NGUYỄN THỊ BÌNH (MADAME BÌNH) – NGƯỜI PHỤ NỮ “KHIÊU VŨ GIỮA BẦY SÓI”
NGUYỄN THỊ BÌNH (MADAME BÌNH) – NGƯỜI PHỤ NỮ “KHIÊU VŨ GIỮA BẦY SÓI”
Tháng 5 năm 1927, tại xã An Hiệp, huyện Châu Thành, tỉnh Đồng Tháp, một bé gái cất tiếng khóc chào đời, được cha mẹ đặt tên là Nguyễn Thị Châu Sa. Cha cô bé là ông Nguyễn Đồng Hợi, một tham tá công chánh gốc Quảng Nam, còn mẹ là bà Phan Thị Châu Lan – con gái cụ Phan Châu Trinh, nhà yêu nước lừng danh.
Trước đó vào năm 1887, Liên bang Đông Dương được thành lập gồm Nam Kỳ (thuộc địa Pháp) cùng ba xứ bảo hộ là Bắc Kỳ, Trung Kỳ (Việt Nam) và Cao Miên (Campuchia).Tuổi thơ của Châu Sa gắn liền với những trang sách tiếng Pháp tại trường Lycée Sisowath ở Phnôm Pênh, nơi cha cô công tác. Nhờ đó, cô được theo học tiếng Pháp đến bậc tú tài I (Lớp 11-12). Nhưng biến cố ập đến khi cô mới 17 tuổi, mẹ cô đột ngột từ trần. Gia đình trở về nước, và cô gái trẻ bắt đầu bước vào con đường hoạt động yêu nước, từ phong trào cứu tế đến cướp chính quyền tại Sài Gòn.
Khi thực dân Pháp quay lại xâm chiếm Nam Bộ cuối năm 1945, cha cô lên chiến khu theo tiếng gọi kháng chiến. Châu Sa ở lại chăm sóc các em, đồng thời bí mật hoạt động cho Việt Minh trong khối sinh viên, học sinh và phụ nữ. Cô lấy bí danh Yến Sa. Năm 1948, cô được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Ba năm sau, cô bị thực dân Pháp bắt giam, tra khảo tại bót Catinat, rồi giam ở Khám Lớn và Chí Hòa suốt hai năm trời.
Năm 1954, ra tù, cô tham gia phong trào hòa bình đòi thi hành Hiệp định Genève. Rồi năm 1955, cô được Đảng điều ra Bắc tập kết, theo học chương trình bồi dưỡng cán bộ đặc biệt. Cũng trong năm ấy, cô lập gia đình với ông Đinh Khang, người bạn đời sẽ đồng hành cùng cô trong những tháng năm gian khó.
Năm 1962, cô trở lại miền Nam với một cái tên mới – Nguyễn Thị Bình. Từ đây, cái tên ấy sẽ đi vào lịch sử. Bà giữ chức Ủy viên Trung ương Mặt trận Giải phóng, phụ trách đối ngoại, kiêm Phó Tổng thư ký Hội Phụ nữ Giải phóng.
Năm 1968, bà được cử làm Trưởng đoàn đàm phán của Mặt trận Giải phóng sang Paris dự Hội nghị bốn bên về hòa bình cho Việt Nam. Đầu năm 1969, bà tạm về nước chuẩn bị cho sự ra đời của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam. Ngày 6 tháng 6 năm 1969, chính phủ ấy thành lập, và bà được cử làm Bộ trưởng Bộ Ngoại giao. Rồi bà lại sang Paris, tiếp tục đảm nhận vai trò Trưởng đoàn đàm phán.
Trong suốt những năm 1968–1972, tại các cuộc họp báo ở hội nghị bốn bên, người ta thấy một người phụ nữ Việt Nam nhỏ nhắn nhưng đầy bản lĩnh, trả lời phỏng vấn bằng tiếng Pháp lưu loát. Giới truyền thông quốc tế gọi bà bằng biệt danh trìu mến: Madame Bình. Trong ba năm rưỡi đàm phán gay go, bà cùng với ngoại trưởng Lê Đức Thọ kiên trì đấu tranh với phái đoàn Mỹ. Kết quả trên chiến trường phối hợp với sức ép ngoại giao đã buộc chính phủ Mỹ phải nhượng bộ vào cuối năm 1972.
Có những cuộc điện đàm được giải mật sau này cho thấy Tổng thống Mỹ Nixon đã nói với Kissinger rằng chính phủ Sài Gòn của Nguyễn Văn Thiệu phải tuân theo quyết định của Mỹ: "Không thể để cái đuôi chó phản lại cái đầu". Và trong một cuộc nói chuyện khác, Nixon thẳng thừng: "Nếu nó (Việt Nam Cộng hòa) chết thì cứ để cho nó chết. Nó lớn rồi, chúng ta không thể cứ cho nó bú mớm mãi được."
Ngày Hiệp định Paris được ký kết năm 1973, bà Nguyễn Thị Bình là người đại diện của Cộng hòa miền Nam Việt Nam, một trong bốn bên đặt bút ký. Và bà là người phụ nữ duy nhất ký vào bản Hiệp định lịch sử ấy.
Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, đất nước thống nhất, bà trở thành Bộ trưởng Bộ Giáo dục (1976–1987), rồi Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại Quốc hội, Phó trưởng Ban Đối ngoại Trung ương Đảng (1987–1992). Bà là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa V, Đại biểu Quốc hội từ khóa VI đến khóa X.
Năm 1975, trong chuyến công du vận động quốc tế ủng hộ Việt Nam, bà có cuộc gặp với Tổng thống Iraq Saddam Hussein. Nghe bà trình bày, ông Saddam quyết định tặng Việt Nam 400 nghìn tấn dầu và cho vay 1,5 triệu tấn với lãi suất ưu đãi. Nhiều năm sau, năm 2002, bà Bình đến Iraq lần cuối để đàm phán món nợ hơn 20 năm chưa trả xong. Ông Saddam nói ngay: "Các người bạn Việt Nam của tôi, các bạn hãy chớ có bận tâm. Tôi biết các bạn còn khó khăn, hãy xem như số nợ này đã trả rồi." Khi hay tin ông bị lật đổ và xử tử, bà Bình rất xúc động, bà đã thổn thức rằng chúng ta cần biết ơn sự giúp đỡ quý báu ấy.
Năm 1992, tại kỳ họp Quốc hội khóa IX, bà được bầu làm Phó Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, giữ chức vụ này liên tục 10 năm cho đến năm 2002. Bà là người phụ nữ Việt Nam thứ hai giữ chức vụ phó nguyên thủ, sau bà Nguyễn Thị Định.
Nghỉ hưu năm 2002, bà tiếp tục làm Chủ tịch Quỹ Bảo trợ trẻ em Việt Nam. Năm 2003, bà thành lập và làm Chủ tịch Quỹ Hòa bình và Phát triển Việt Nam. Từ tháng 1 năm 2004, bà là Chủ tịch danh dự Hội nạn nhân chất độc da cam/đioxin Việt Nam.
Năm 2001, bà được Chủ tịch nước Trần Đức Lương trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh. Và ngày 25 tháng 8 năm 2025, tại Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày thành lập ngành Ngoại giao, Tổng Bí thư Tô Lâm đã trao danh hiệu "Anh hùng Lao động" tặng bà – người phụ nữ ở tuổi 98 vẫn có mặt, vẫn phát biểu, vẫn là biểu tượng của một thế hệ ngoại giao kiên cường.
Bà có hai người con: Đinh Nam Thắng (sinh năm 1956) và Đinh Thùy Mai (sinh năm 1960). Ông Đinh Khang, người bạn đời của bà, qua đời năm 1989.
Bà còn để lại cho đời những trang hồi ký: Gia đình, bạn bè, đất nước (2012, đã dịch sang tiếng Pháp, Anh, Nhật), Tấm lòng với đất nước (2017), và Tìm ngọc trong cát (2018).
Cuộc đời bà Nguyễn Thị Bình là một dòng chảy bền bỉ – từ cô gái Châu Sa mồ côi mẹ năm 17 tuổi, đến người tù chính trị, đến Madame Bình trên bàn đàm phán Paris, đến vị Phó Chủ tịch nước, và cuối cùng là người phụ nữ ở tuổi gần trăm vẫn được Đảng và Nhà nước trao danh hiệu Anh hùng Lao động. Bà là chứng nhân lịch sử, và cũng là người viết nên một phần lịch sử ấy – bằng sự kiên trì, bản lĩnh và một tấm lòng son với đất nước.
