NGUYỄN THIẾP

Trong lịch sử dân tộc Việt Nam, có những người nổi tiếng bởi những chiến công nơi trận mạc, có những người được nhớ đến bởi quyền lực và địa vị, nhưng cũng có những người không trực tiếp cầm quân đánh giặc mà vẫn để lại dấu ấn sâu đậm bằng trí tuệ, đạo đức và những lời khuyên có giá trị cho đất nước. La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp là một con người như thế. Ông sinh năm 1723 tại vùng La Sơn, Hà Tĩnh, trong một gia đình có truyền thống học hành. Ngay từ nhỏ, Nguyễn Thiếp đã nổi tiếng thông minh, ham học và có tư chất hơn người. Trong xã hội phong kiến lúc bấy giờ, con đường quen thuộc của những người có học là đi thi, đỗ đạt rồi ra làm quan. Nguyễn Thiếp cũng từng bước vào con đường ấy, nhưng càng trưởng thành, ông càng nhận ra rằng danh lợi không phải là điều quan trọng nhất trong cuộc đời. Ông mong muốn được sống một cuộc đời thanh bạch, giữ gìn khí tiết và đem kiến thức của mình giúp ích cho quê hương, đất nước. Vì vậy, có những thời điểm ông rời bỏ chốn quan trường, trở về quê mở trường dạy học, đọc sách và nghiên cứu. Chính cuộc sống giản dị nhưng đầy trí tuệ ấy khiến danh tiếng của ông ngày càng lan rộng. Người ta tìm đến Nguyễn Thiếp không chỉ để học chữ mà còn để học cách làm người.

Nguyễn Thiếp sống trong một thời đại đầy biến động. Đất nước bị chia cắt, các thế lực phong kiến tranh giành quyền lực, chiến tranh xảy ra liên miên và đời sống nhân dân vô cùng khổ cực. Là một người có học và có trách nhiệm với xã hội, Nguyễn Thiếp không thể làm ngơ trước những biến động ấy. Ông suy nghĩ nhiều về nguyên nhân khiến đất nước suy yếu. Theo ông, muốn đất nước phát triển thì trước hết phải xây dựng được con người có đạo đức, có tri thức và biết phụng sự xã hội. Ông đặc biệt coi trọng giáo dục. Đối với Nguyễn Thiếp, học không phải chỉ để thi đỗ, làm quan hay tìm kiếm danh lợi mà trước hết là để hiểu đạo lý, hoàn thiện nhân cách và biết đem tài năng phục vụ nhân dân. Những suy nghĩ ấy khiến ông trở thành một nhà giáo có tư tưởng rất đáng chú ý trong lịch sử giáo dục Việt Nam.

Khi phong trào Tây Sơn phát triển mạnh mẽ, vua Quang Trung biết đến danh tiếng của Nguyễn Thiếp. Nhà vua nhiều lần cho người đến mời ông ra giúp nước. Ban đầu, Nguyễn Thiếp còn do dự. Ông vốn đã quen với cuộc sống thanh tĩnh, không muốn bị cuốn vào vòng xoáy quyền lực. Nhưng trước vận mệnh đất nước và yêu cầu xây dựng một quốc gia mới, ông nhận thấy người có học không thể chỉ lo cho cuộc sống riêng. Cuối cùng, ông đã nhận lời giúp vua Quang Trung. Những cuộc gặp giữa Quang Trung và Nguyễn Thiếp trở thành một câu chuyện đẹp về mối quan hệ giữa người đứng đầu đất nước và một bậc trí thức. Quang Trung là vị vua trẻ tuổi, quyết đoán, có tài thao lược; Nguyễn Thiếp là một học giả giàu kinh nghiệm, có kiến thức sâu rộng và luôn giữ thái độ thẳng thắn. Nhà vua trọng ông không chỉ vì ông có học vấn mà còn bởi ông dám nói những điều mình cho là đúng.

Một trong những vấn đề được Nguyễn Thiếp đặc biệt quan tâm là giáo dục. Ông cho rằng muốn đất nước hưng thịnh thì phải chấn chỉnh việc học. Người học không nên chạy theo bằng cấp và danh lợi mà phải học những điều thiết thực, phải biết đạo lý và có trách nhiệm với xã hội. Những tư tưởng ấy được thể hiện rõ trong những lời bàn của ông về việc học. Ông đề cao việc học từ thấp đến cao, học phải có nền tảng, phải biết lấy đạo đức làm gốc. Đối với ông, một người có nhiều kiến thức nhưng thiếu đạo đức thì chưa thể trở thành người có ích. Đây là tư tưởng có ý nghĩa rất sâu sắc, bởi cho đến ngày nay, giáo dục vẫn không chỉ hướng tới việc truyền đạt kiến thức mà còn phải hình thành nhân cách và trách nhiệm của mỗi con người.

Nguyễn Thiếp cũng là người có bản lĩnh và khí tiết. Dù được vua Quang Trung trọng dụng, ông không vì thế mà tìm kiếm quyền lực hay lợi ích cho bản thân. Ông vẫn giữ cuộc sống giản dị, thanh bạch. Khi cần góp ý, ông nói thẳng; khi không đồng tình, ông không ngại trình bày quan điểm của mình. Chính sự ngay thẳng ấy khiến ông được kính trọng. Ông hiểu rằng một người thầy chân chính không thể chỉ nói những lời người khác muốn nghe. Người thầy phải dám nói điều đúng, kể cả khi điều đó không dễ nghe.

Sau khi vua Quang Trung qua đời, tình hình đất nước tiếp tục thay đổi. Nguyễn Thiếp dần trở về với cuộc sống thanh tĩnh của mình. Ông không tranh giành địa vị, không tìm kiếm quyền lực. Năm 1804, ông qua đời, để lại hình ảnh một bậc danh sĩ thanh cao của quê hương Hà Tĩnh. Cuộc đời ông là minh chứng cho một quan niệm sống đáng quý: con người có thể không có chức tước lớn nhưng vẫn có thể đóng góp cho đất nước bằng tri thức và nhân cách. Từ vùng đất La Sơn, Nguyễn Thiếp đã bước vào lịch sử không phải bằng gươm giáo mà bằng những trang sách, những bài học và những lời khuyên chân thành dành cho người đứng đầu đất nước. Ngày nay, nhắc đến La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp, người dân Hà Tĩnh có quyền tự hào về một người con đã góp phần làm rạng danh truyền thống hiếu học của quê hương. Câu chuyện về ông cũng nhắc nhở thế hệ trẻ rằng học tập không chỉ để có kiến thức hay đạt được một vị trí trong xã hội, mà quan trọng hơn là để hoàn thiện bản thân, biết sống có trách nhiệm và biết đem những gì mình học được phục vụ cộng đồng. Đó chính là giá trị lâu bền mà La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp đã để lại cho hậu thế.