Nguyễn Thiếp - Ẩn sĩ tài năng và đức độ

Dòng họ Nguyễn tổng Lai Thạch, huyện La Sơn, phủ Đức Quang xưa (nay là xã Trường Lưu, tỉnh Hà Tĩnh) hồi giữa thế kỷ 18 có một danh sĩ ảnh hưởng rất lớn đối với hoạt động và thắng lợi chung của phong trào Tây Sơn, đó chính là La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp.

Trong hàng các danh nhân lịch sử của dân tộc ta, có 2 người được phong là bậc “phu tử” đó là Tuyết Giang Phu tử Nguyễn Bỉnh Khiêm và La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp. Về con đường khoa cử, Nguyễn Thiếp không phải là người đỗ đạt tuyệt đỉnh như Tuyết Giang Phu tử Nguyễn Bỉnh Khiêm. Nhưng, dù là một ẩn sĩ, La Sơn Phu tử vẫn có những đóng góp quan trọng trong sự nghiệp xây dựng đất nước, nhất là dưới thời vua Quang Trung.

Theo sử sách ghi lại, Nguyễn Thiếp sinh năm 1723, người xã Nguyệt Ao, tổng Lai Thạch, huyện La Sơn, phủ Đức Quang (nay là xã Trường Lưu, tỉnh Hà Tĩnh). Cha của Nguyễn Thiếp là Quản lĩnh Nguyễn Quang Trạch, mẹ là người họ Nguyễn cùng làng. Theo tư liệu của GS.TSKH Vũ Minh Giang, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, quê hương của Nguyễn Thiếp nổi tiếng là miền đất có nhiều bậc trí giả của đất nước. Ông nội, ông ngoại, chú và cậu của của Nguyễn Thiếp đều học giỏi, đỗ cao, nổi tiếng một vùng.

Nguyễn Thiếp vốn có tên húy là Minh, tự là Quang Thiếp, sau vì kiêng húy vua chúa nên đổi là Thiếp. Ngoài ra, ông còn có rất nhiều tên hiệu như: Khải Xuyên, Hạnh Am, Điên ẩn, Cuồng Ẩn, Lạp Phong cư sĩ… Riêng vua Quang Trung gọi ông là La Sơn phu tử hay là La Sơn tiên sinh.

Lúc nhỏ, Nguyễn Thiếp và ba anh em trai do có mẹ và chú là Tiến sĩ Nguyễn Hành rèn dạy nên đều học giỏi. Năm 19 tuổi, Nguyễn Thiếp được chú gửi cho bạn thân là Hoàng giáp Nguyễn Nghiễm (cha của thi hào Nguyễn Du) dạy dỗ thêm. Tuy nhiên, chưa được một năm thì chú Nguyễn Hành đột ngột mất ở lỵ sở, Nguyễn Thiếp trở về nhà.

Năm 20 tuổi, Nguyễn Thiếp đỗ Hương giải, được bổ làm Huấn Đạo rồi thăng Tri huyện Thanh Chương, Nghệ An. Làm quan giữa thời buổi nhiễu nhương, Đàng Ngoài rối loạn, Nguyễn Thiếp ngày càng chán ngán. Ông đã từ quan, về lập trại Bùi Phong dưới chân núi Thiên Nhẫn ở Nam Đàn, làm vườn và dạy học. Tuy La Sơn phu tử đã về ở ẩn, nhưng vẫn đau đáu với việc dân, việc nước.