Nguyễn Văn Đệ

Đồng chí Nguyễn - người từng giữ vai trò Chủ tịch Ủy ban Khởi nghĩa Hà Nội.

Ông tên thật là Nguyễn Văn Đệ, sinh tại làng Son, thôn Nguyên Kinh, xã Minh Hưng, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình, trong một gia đình trung nông. Nhờ gia đình có điều kiện, ông được đi học đến bậc thành chung, hết năm thứ hai.

Từ năm 1937, được anh em họ hàng giác ngộ, ông tham gia hoạt động cách mạng tại cơ sở ấn loát tài liệu bí mật của Đảng đặt tại làng Son. Năm 1938, ông được kết nạp Đảng. Đầu năm 1939, ông ra Hà Nội hoạt động trong phong trào thanh niên, học sinh, công nhân. Đầu năm 1940, ông giữ cương vị Bí thư Ban Chấp hành và Bí thư Đảng đoàn thanh niên Phản đế liên tỉnh Hà Nội-Hà Đông-Sơn Tây-Bắc Ninh. Cuối năm 1940, được đề cử vào Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội, ông phụ trách công tác thanh niên, học sinh, báo Tiền Phong và phong trào thợ nhà máy xe lửa Gia Lâm.

Ngày 1/5/1941, do có nội gián, khi vừa dắt xe đạp ra khỏi nhà ở phố Sinh Từ, ông bị bắt cùng cờ, truyền đơn để trong cặp. Bị Tòa án Quân sự Pháp kết án tổng cộng 20 năm tù khổ sai (5 năm vì tàng trữ, phát tán tài liệu, cờ đỏ và tuyên truyền đấu tranh; 15 năm vì tham gia hãm đoàn tàu tốc hành Hà Nội - Sài Gòn nhằm hưởng ứng khởi nghĩa Nam Kỳ cuối năm 1940). Tháng 8/1941, ông bị đày lên nhà tù Sơn La, tham gia Ban huấn luyện và được sinh hoạt tại Chi bộ nhà tù.

Tháng 2/1944, trong lúc bị giải về Hà Nội để đưa ra Côn Đảo, khi đến Chợ Bờ, ông cùng một số đồng chí được Chi bộ tổ chức vượt ngục thành công. Ngay sau đó, ông dự Hội nghị Xứ ủy Đảng bộ Bắc Kỳ do Trung ương triệu tập và được bầu vào Thường vụ Xứ ủy (tháng 3/1944), phụ trách Hà Đông, Sơn Tây, An toàn Khu của Xứ ủy, đồng thời là biên tập viên báo Cứu Quốc (cùng các ông Lê Quang Đạo, Xuân Thủy).

Từ tháng 1/1945, ông tiếp tục làm Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ, phụ trách trực tiếp Hà Nội, Hà Đông, Sơn Tây, tờ báo Hồn nước và đội Danh dự Hà Nội. Nắm bắt thời cơ sau ngày Nhật đảo chính Pháp (9/3/1945), ông chủ trương và trực tiếp tham gia cùng Lê Liêm, Nguyễn Bình… đánh úp đồn Bần Yên Nhân, tước vũ khí, gây thanh thế cho Việt Minh, củng cố niềm tin của nhân dân.

Ngày 17/8/1945, với cương vị Chủ tịch Ủy ban Quân sự Cách mạng Hà Nội, ông hòa mình vào dòng người mít tinh, biểu tình tuần hành, nhận thấy khí thế quần chúng đã dâng cao đến đỉnh điểm, sức mạnh đoàn kết nhân dân là vô địch. Dù chưa nhận được lệnh trực tiếp của Trung ương, ông vẫn cùng các đồng chí trong Xứ ủy kiên quyết phát lệnh Tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội.