Nguyễn Văn Hoà

NGỌN LỬA KÝ ỨC – KHI LỊCH SỬ KHÔNG CÒN LÀ NHỮNG TRANG GIẤY KHÔ KHAN

Có những câu chuyện mà càng lùi xa theo thời gian, giá trị của nó lại càng trở nên sâu sắc. Có những con người, dù không xuất hiện trên những trang báo lớn hay trong những thước phim hoành tráng, nhưng cuộc đời họ lại chính là những bản anh hùng ca thầm lặng. Và cũng có những ký ức – tưởng như đã ngủ yên – nhưng chỉ cần một lần được khơi lại, sẽ bùng cháy mãnh liệt như ngọn lửa chưa bao giờ tắt.

Đối với tôi, một sinh viên sinh ra và lớn lên trong hòa bình, chiến tranh từng là một khái niệm xa vời. Đó là những bài học lịch sử với những con số, những mốc thời gian, những chiến thắng và hy sinh được ghi lại một cách cô đọng trong sách giáo khoa. Tôi đã từng học, từng ghi nhớ, từng làm bài kiểm tra về những sự kiện ấy. Nhưng phải đến khi được gặp bác Nguyễn Văn Hòa – một cựu thanh niên xung phong – tôi mới thực sự hiểu rằng: lịch sử không chỉ là kiến thức, mà là ký ức sống của con người.

Buổi gặp gỡ với bác Hòa diễn ra trong một buổi chiều yên bình. Ánh nắng nhẹ nhàng len qua khung cửa sổ, chiếu lên khuôn mặt đã hằn dấu vết thời gian của bác. Bác không bắt đầu câu chuyện bằng những lời lớn lao, mà chỉ nhẹ nhàng nói: “Ngày xưa, tụi bác cũng như các cháu bây giờ thôi, cũng trẻ, cũng mơ ước... nhưng rồi chiến tranh đến.”

Năm ấy, bác vừa tròn 18 tuổi. Cái tuổi mà nhiều người còn đang mơ về tương lai, về học tập, về những dự định cá nhân. Nhưng với bác và cả một thế hệ, lựa chọn gần như là duy nhất: lên đường. Không ai ép buộc, cũng không cần phải suy nghĩ quá lâu, bởi trong họ khi ấy có một niềm tin rất rõ ràng – đất nước đang cần.

Bác gia nhập lực lượng thanh niên xung phong, làm nhiệm vụ trên những tuyến đường trọng điểm. Công việc của họ không phải là cầm súng trực tiếp chiến

đấu, nhưng lại đóng vai trò vô cùng quan trọng: mở đường, sửa đường, vận chuyển lương thực, đạn dược, đảm bảo giao thông cho các đoàn xe ra tiền tuyến.

“Công việc thì đơn giản thôi – lấp hố bom, san đường, gùi hàng... nhưng làm trong hoàn cảnh nào mới là điều đáng nói,” bác kể.

Tôi lặng im nghe, trong đầu dần hiện lên những hình ảnh mà trước đây chỉ từng đọc qua. Những con đường đất đỏ, những hố bom sâu hoắm, những cánh rừng rậm rạp, và trên tất cả là tiếng máy bay gầm rú không ngừng nghỉ. Mỗi ngày làm việc của họ là một cuộc đối mặt với hiểm nguy.

“Ban ngày thì phải ẩn nấp, vì máy bay địch thường xuyên quần thảo. Ban đêm mới ra làm việc. Nhưng ban đêm cũng đâu có an toàn, vì có khi bom lại rơi bất cứ lúc nào,” bác nói.

Có những hôm, họ vừa san lấp xong một đoạn đường thì bom lại dội xuống, phá hủy tất cả những gì vừa làm được. Và rồi, không một lời than vãn, họ lại tiếp tục bắt đầu lại từ đầu.

Điều khiến tôi khâm phục không chỉ là sự kiên trì, mà còn là tinh thần trách nhiệm. Bác kể: “Nếu mình không làm, đường bị tắc, xe không qua được, phía trước sẽ thiếu lương thực, thiếu đạn dược. Nghĩ vậy nên dù mệt, dù sợ, vẫn phải làm.”

Sợ – một cảm xúc rất con người – nhưng họ không để nỗi sợ ngăn mình lại. Họ mang nỗi sợ ấy theo, nhưng biến nó thành động lực để tiếp tục tiến lên.

Những năm tháng ấy không chỉ có bom đạn, mà còn là đói khát, bệnh tật. Lương thực thiếu thốn, nước uống khan hiếm, nhiều người bị sốt rét rừng hành hạ. “Có hôm sốt run cả người, nhưng vẫn phải cố làm, vì không ai có thể thay mình,” bác nhớ lại.

Nhưng trong tất cả những gian khổ đó, thứ khiến họ vượt qua chính là tình đồng đội. Bác kể về những người bạn cùng tuổi, cùng nhập ngũ, cùng chia nhau từng miếng lương khô, từng ngụm nước. Họ không chỉ là đồng đội, mà còn là gia đình của nhau giữa chiến trường.

Và rồi, chiến tranh không tránh khỏi những mất mát.

Bác kể về một người bạn thân – người đã cùng bác trải qua biết bao khó khăn. Họ từng hẹn với nhau rằng sau chiến tranh sẽ cùng trở về quê, cùng xây dựng cuộc sống mới. Nhưng lời hẹn ấy đã không bao giờ thành hiện thực.

“Hôm đó, tụi bác đang làm nhiệm vụ thì bom rơi bất ngờ. Khi tỉnh lại... bác không còn thấy cậu ấy nữa.”

Câu nói ấy như lặng đi trong không gian. Tôi không biết phải nói gì, chỉ cảm thấy trong lòng mình dâng lên một nỗi nghẹn ngào khó tả. Tôi chợt hiểu rằng, chiến tranh không chỉ là những chiến thắng được ghi nhận, mà còn là những giấc mơ dang dở, những cuộc đời dừng lại ở tuổi thanh xuân.

Sau ngày đất nước thống nhất, bác Hòa trở về. Không còn tiếng bom, không còn những đêm làm việc giữa rừng sâu, nhưng cuộc sống mới cũng không hề dễ dàng. Bác bắt đầu lại từ con số không, vừa lao động, vừa xây dựng gia đình, nuôi dạy con cái.

Những năm tháng chiến tranh dường như lùi lại phía sau, nhưng thực ra chưa bao giờ rời khỏi ký ức của bác. Nó trở thành một phần trong con người bác – âm thầm nhưng bền bỉ.

Điều khiến tôi bất ngờ là bác không bao giờ nhận mình là anh hùng. “Anh hùng gì đâu cháu. Lúc đó ai cũng như vậy cả. Mỗi người làm một việc, ai cũng cố gắng hết sức mình thôi,” bác cười.

Chính sự khiêm nhường ấy lại càng làm cho câu chuyện trở nên lớn lao hơn. Bởi lẽ, đôi khi những điều vĩ đại nhất lại được tạo nên từ những con người bình dị nhất.

Rời khỏi nhà bác, tôi bước ra đường với một tâm trạng rất khác. Hà Nội vẫn vậy – đông đúc, nhộn nhịp, hiện đại. Nhưng trong mắt tôi, mọi thứ dường như mang một ý nghĩa khác.

Tôi nhìn những con đường và nghĩ về những con đường đã từng được đánh đổi bằng mồ hôi, nước mắt và cả máu của biết bao người. Tôi nhìn cuộc sống yên bình xung quanh và nhận ra rằng, sự bình yên ấy không phải tự nhiên mà có.

Là một người trẻ, tôi chợt thấy mình có phần “nợ” quá khứ. Không phải là một món nợ vật chất, mà là một món nợ về nhận thức, về trách nhiệm.

Chúng tôi được sinh ra trong hòa bình, được học tập, được theo đuổi ước mơ cá nhân. Nhưng chính vì thế, chúng tôi càng cần phải hiểu rõ hơn về quá khứ, để không sống một cách vô nghĩa.

“Những câu chuyện thời hoa lửa” không nên chỉ dừng lại ở việc kể lại. Nó cần được cảm nhận, được suy ngẫm và được tiếp nối theo cách của thế hệ hôm nay.

Chúng tôi có thể không cầm súng, không ra chiến trường, nhưng chúng tôi có những “mặt trận” của riêng mình – đó là học tập, là lao động, là đóng góp cho xã hội. Sống có trách nhiệm, sống có lý tưởng, có lẽ đó chính là cách thiết thực nhất để tri ân những thế hệ đi trước.

Tôi chợt nhớ đến lời bác Hòa trước khi chia tay: “Các cháu chỉ cần sống tốt, sống tử tế là bác vui rồi.”

Câu nói ấy đơn giản, nhưng lại chứa đựng một kỳ vọng lớn lao.

Có thể, chúng tôi không thể trải qua những gì thế hệ trước đã trải qua. Nhưng chúng tôi hoàn toàn có thể lựa chọn cách sống để xứng đáng với những hy sinh ấy.

Ngọn lửa của “thời hoa lửa” ngày xưa không còn cháy bằng bom đạn, nhưng nó vẫn đang cháy trong ký ức, trong lòng tự hào dân tộc, và trong trách nhiệm của mỗi người trẻ hôm nay.

Và tôi tin rằng, chừng nào những câu chuyện ấy còn được kể lại, còn được lắng nghe bằng cả trái tim, thì chừng đó ngọn lửa ấy sẽ không bao giờ tắt.