Nguyễn Văn Lém (Bảy Lốp) – Người chiến sĩ biệt động và khoảnh khắc lịch sử giữa Sài Gòn Tết Mậu Thân

Một cái tên bị giữ lại trong một bức ảnh

Trong lịch sử chiến tranh Việt Nam có những con người được nhớ đến qua cả một cuộc đời, nhưng cũng có những người mà tên tuổi bị giữ lại trong ký ức của thế giới chỉ bởi một khoảnh khắc.

Nguyễn Văn Lém, thường được biết đến với bí danh Bảy Lốp, là một trong những trường hợp như vậy.

Ngày 1/2/1968, giữa những ngày đầu của Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân, ông bị bắt tại Sài Gòn. Sau đó, hình ảnh ông bị Nguyễn Ngọc Loan bắn trên đường phố được phóng viên ảnh AP Eddie Adams ghi lại. Bức ảnh sau này đoạt giải Pulitzer và trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất của chiến tranh Việt Nam.

Nhưng đằng sau vài giây được ghi lại bằng máy ảnh là cả một câu chuyện dài hơn.

Trước khi trở thành nhân vật trong bức ảnh ấy, Nguyễn Văn Lém đã là một chiến sĩ hoạt động trong lực lượng biệt động Sài Gòn.

Người chiến sĩ mang bí danh Bảy Lốp

Theo những tư liệu hiện có, Nguyễn Văn Lém sinh khoảng năm 1931–1932. Ông hoạt động trong lực lượng cách mạng từ trước Tổng tiến công Mậu Thân và từng hoạt động tại khu vực Sài Gòn – Gia Định.

Các tư liệu gần đây cho biết ông tham gia lực lượng biệt động, mang quân hàm Đại úy khi hy sinh và được xác định là đội viên Đội Biệt động thành tham gia Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 tại Sài Gòn. Năm 2010, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Bí danh Bảy Lốp đã gắn với ông trong những năm hoạt động bí mật.

Nhưng nếu chỉ gọi ông bằng bí danh ấy, câu chuyện vẫn chưa đầy đủ.

Phía sau người chiến sĩ biệt động là một người chồng, một người cha và một con người có gia đình đang chờ đợi ngày ông trở về.

Đó là phần đời mà bức ảnh nổi tiếng không thể ghi lại.

Đội 3 Biệt động và mục tiêu giữa lòng Sài Gòn

Đêm 30, rạng sáng 31/1/1968, cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân bắt đầu ở Sài Gòn và nhiều đô thị miền Nam.

Các đội biệt động được giao tiến công vào những mục tiêu quan trọng ngay giữa đô thị.

Đội 3 Biệt động Sài Gòn là một trong những đơn vị như vậy. Theo các tư liệu về trận đánh, đội có nhiệm vụ tiến công khu vực Bộ Tư lệnh Hải quân Sài Gòn. Trận đánh diễn ra quyết liệt, với lực lượng biệt động sử dụng thuốc nổ, thủ pháo và các loại vũ khí mang theo để phá các vị trí phòng thủ.

Nguyễn Văn Lém được các nguồn tư liệu xác định là người chỉ huy đội trong trận đánh này.

Đó là một nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm.

Biệt động thành hoạt động ngay trong lòng đô thị, với lực lượng ít người và khả năng tiếp viện hạn chế. Một khi bị phát hiện, họ có thể bị bao vây bởi lực lượng đông hơn rất nhiều.

Tết Mậu Thân vì thế không chỉ là câu chuyện của những đơn vị chủ lực trên chiến trường rộng lớn.

Ngay giữa Sài Gòn, những đội biệt động cũng bước vào trận đánh với những mục tiêu có ý nghĩa đặc biệt.

Ngày 1/2/1968

Sau những trận đánh đầu tiên của Mậu Thân, cuộc chiến tại Sài Gòn vẫn tiếp diễn.

Ngày 1/2/1968, Nguyễn Văn Lém bị lực lượng Việt Nam Cộng hòa bắt giữ.

Ông bị giải đến khu vực đang có giao tranh ở Sài Gòn và được đưa tới trước mặt Nguyễn Ngọc Loan, khi đó là Tổng giám đốc Cảnh sát Quốc gia Việt Nam Cộng hòa.

Khoảnh khắc tiếp theo được Eddie Adams ghi lại bằng máy ảnh.

Một người đàn ông bị trói hai tay.

Một sĩ quan cầm súng.

Một phát đạn.

Và một bức ảnh.

Chỉ vài giây ấy sau đó đi khắp thế giới.

Bức ảnh được trao giải Pulitzer năm 1969. Nó trở thành một trong những hình ảnh có sức ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử nhiếp ảnh chiến tranh.

Nhưng một bức ảnh, dù mạnh đến đâu, cũng chỉ ghi lại một khoảnh khắc.

Nó không thể kể hết cuộc đời của người xuất hiện trong ảnh.

Giữa bức ảnh và con người

Đây là điều đặc biệt quan trọng khi nhìn lại Nguyễn Văn Lém.

Trong nhiều thập niên, người ta trên khắp thế giới biết đến ông trước hết qua cái tên gắn với bức ảnh của Eddie Adams.

Nhưng với gia đình, ông không phải là “người đàn ông trong bức ảnh”.

Ông là người cha.

Theo những tư liệu được công bố gần đây, con gái Nguyễn Văn Lém là bà Nguyễn Ngọc Loan đã dành nhiều năm tìm kiếm tung tích và hài cốt của cha. Gần 60 năm sau ngày ông hy sinh, gia đình vẫn tiếp tục hy vọng có thể xác định nơi ông nằm lại thông qua công tác tìm kiếm, quy tập và giám định ADN.

Chi tiết ấy làm câu chuyện trở nên khác hẳn.

Một bức ảnh có thể khiến cả thế giới nhớ đến một người.

Nhưng một người con lại chỉ mong tìm được cha.

Với gia đình Nguyễn Văn Lém, điều quan trọng không phải là bức ảnh đã nổi tiếng đến đâu.

Điều quan trọng là người cha ấy đã đi đâu sau ngày 1/2/1968 và hiện đang nằm ở đâu.

Một khoảnh khắc không thể kể hết một cuộc đời

Bức ảnh Eddie Adams có sức mạnh đặc biệt bởi nó ghi lại chính xác một khoảnh khắc của chiến tranh.

Nhưng chính vì vậy, nó cũng dễ khiến người xem chỉ nhớ đến vài giây cuối cùng của Nguyễn Văn Lém.

Những gì xảy ra trước đó rộng lớn hơn nhiều.

Đó là cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân.

Là những đội biệt động hoạt động giữa Sài Gòn.

Là trận đánh của Đội 3.

Là một người lính bước vào một nhiệm vụ mà khả năng trở về rất mong manh.

Và sau cùng là cái chết của ông trong một thành phố đang chìm trong chiến sự.

Báo chí và các tài liệu lịch sử cũng từng có những cách trình bày khác nhau về một số chi tiết liên quan đến Nguyễn Văn Lém và hoàn cảnh ngay trước khi ông bị bắn. Vì vậy, khi kể lại câu chuyện này, cần phân biệt giữa những gì được xác nhận và những lời quy kết xuất hiện trong các nguồn khác nhau.

Điều có thể xác định chắc chắn là: Nguyễn Văn Lém bị bắt và bị bắn ngày 1/2/1968 tại Sài Gòn, và khoảnh khắc ấy được Eddie Adams ghi lại.

Tên tuổi được trả lại cho người chiến sĩ

Sau chiến tranh, Nguyễn Văn Lém được ghi nhận là liệt sĩ.

Năm 2010, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Sự ghi nhận ấy đưa câu chuyện của ông trở lại với một phạm vi rộng hơn.

Không chỉ còn là người trong một bức ảnh nổi tiếng.

Không chỉ là một cái tên gắn với một sự kiện gây chấn động.

Mà là một người chiến sĩ đã tham gia cuộc chiến đấu ở Sài Gòn trong những ngày Mậu Thân.

Và từ đó, khi nhắc đến Nguyễn Văn Lém, cần nhớ đến cả hai hình ảnh.

Một là khoảnh khắc lịch sử ngày 1/2/1968.

Hai là con người đứng phía sau khoảnh khắc ấy.

Lời kết

Nguyễn Văn Lém có lẽ là một trong những người lính được thế giới biết đến qua một bức ảnh nhiều hơn qua câu chuyện cuộc đời.

Nhưng lịch sử của một con người không thể chỉ nằm trong một khuôn hình.

Trước khoảnh khắc ấy là những năm tháng hoạt động biệt động, là Đội 3, là trận đánh giữa lòng Sài Gòn và là cuộc Tổng tiến công Mậu Thân 1968.

Sau khoảnh khắc ấy là một gia đình mất đi người thân, một người con gái nhiều thập niên đi tìm cha và một cái tên được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Bức ảnh của Eddie Adams đã khiến Nguyễn Văn Lém trở thành một nhân vật của lịch sử nhiếp ảnh thế giới.

Nhưng với lịch sử Việt Nam, ông còn là người chiến sĩ biệt động Bảy Lốp của Sài Gòn trong mùa Xuân Mậu Thân 1968.

Và có lẽ khi nhìn lại bức ảnh ấy hôm nay, điều đáng nhớ không chỉ là khoảnh khắc một con người ngã xuống.

Mà còn là câu hỏi lớn hơn mà chiến tranh để lại:

Đằng sau mỗi bức ảnh về chiến tranh là một cuộc đời – và phía sau mỗi cuộc đời là những người thân vẫn chờ một ngày người đã khuất trở về.