Nguyễn Văn Lém – Người cha trong bức ảnh nổi tiếng và hành trình trở về với gia đình

Người cha mà cô bé ba tuổi không kịp nhớ mặt

Ngày Nguyễn Văn Lém, bí danh Bảy Lốp, hy sinh trong Tết Mậu Thân 1968, con gái ông là Nguyễn Ngọc Loan mới tròn 3 tuổi.

Đối với một đứa trẻ ở tuổi ấy, ký ức về cha gần như không thể lưu giữ được nhiều. Những gì bà Loan biết về người cha của mình chủ yếu đến từ lời kể của mẹ, của đồng đội ông và những bức ảnh được gia đình gìn giữ sau chiến tranh.

Theo lời kể của bà Loan, cha bà là người trầm tính, ít nói và ham học. Ông kết hôn với bà Nguyễn Thị Lốp, một nữ giao liên cách mạng. Do hoàn cảnh hoạt động bí mật và chiến tranh, hai vợ chồng thường xuyên phải sống xa nhau.

Những ngày cuối năm 1967, ông Bảy Lốp trở về gặp vợ con trước khi bước vào chiến dịch.

Lúc ấy, bà Loan vẫn còn quá nhỏ để hiểu rằng cuộc chia tay ấy sẽ là lần cuối cùng mình nhìn thấy cha.

Lời dặn trước Tết

Vài ngày trước Tết Mậu Thân 1968, bà Nguyễn Thị Lốp đưa hai con gái từ Tân Thới vào nội thành thăm chồng.

Ông Bảy Lốp khi ấy đang chuẩn bị cho nhiệm vụ mới.

Theo lời kể của gia đình được báo chí ghi lại, trước lúc chia tay, ông dặn vợ con trong dịp Tết nên ở trong nhà, đừng đi ra ngoài. Đó là những lời dặn rất bình thường trong bối cảnh chiến tranh, nhưng về sau lại trở thành ký ức cuối cùng của gia đình về ông.

Nguyễn Ngọc Loan khi ấy mới 3 tuổi.

Em trai bà, Nguyễn Dũng Thông, còn chưa chào đời.

Người mẹ trở về với hai cô con gái, mang theo lời dặn của chồng.

Rồi Tết Mậu Thân bắt đầu.

Người cha không trở về nữa.

Bức ảnh mà cả thế giới biết, nhưng gia đình lại đau đớn khi nhìn thấy

Ngày 1/2/1968, Nguyễn Văn Lém bị bắt tại Sài Gòn.

Khoảnh khắc ông bị Nguyễn Ngọc Loan, Tổng giám đốc Cảnh sát Quốc gia Việt Nam Cộng hòa, bắn trên đường phố được nhiếp ảnh gia Eddie Adams ghi lại.

Bức ảnh sau đó trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất về chiến tranh Việt Nam và giành giải Pulitzer năm 1969.

Nhưng đối với gia đình Nguyễn Văn Lém, bức ảnh ấy không phải một tác phẩm nhiếp ảnh nổi tiếng.

Đó là hình ảnh cuối cùng của người cha.

Bà Nguyễn Ngọc Loan kể rằng mỗi lần nhìn thấy bức ảnh, bà đều đau đớn. Trong khi hàng triệu người trên thế giới biết đến hình ảnh ấy như một biểu tượng của chiến tranh, với bà, đó là khoảnh khắc cuối cùng của một người cha mà bà gần như không có ký ức trực tiếp.

Đó là một nghịch lý rất riêng của lịch sử.

Một bức ảnh khiến một con người trở nên nổi tiếng trên toàn thế giới.

Nhưng với một đứa con, điều quan trọng nhất vẫn chỉ là câu hỏi: Cha mình đang ở đâu?

Sau ngày đất nước thống nhất

Năm 1975, khi Sài Gòn được giải phóng, Nguyễn Ngọc Loan mới 10 tuổi.

Bà nhớ hình ảnh những đoàn xe tăng tiến vào thành phố.

Nhưng ký ức về ngày thống nhất của gia đình lại gắn với một câu hỏi rất khác.

Em trai bà hỏi mẹ:

“Cha con đâu?”

Người mẹ không có câu trả lời.

Nguyễn Văn Lém đã hy sinh từ bảy năm trước, nhưng gia đình vẫn chưa biết chính xác hài cốt của ông ở đâu.

Những năm sau đó, gia đình nhiều lần nghe lại lời kể của những người biết về ngày cuối cùng của ông. Nhưng những thông tin ấy không đủ để xác định nơi ông được an táng.

Người cha được công nhận là liệt sĩ.

Gia đình có bằng Tổ quốc ghi công.

Có di ảnh.

Có những câu chuyện của đồng đội.

Nhưng vẫn thiếu một điều quan trọng: một nơi an nghỉ thực sự của người đã mất.

“Phải ráng tìm được ba nha con”

Năm 2011, mẹ của bà Loan lâm bệnh nặng.

Trên giường bệnh, bà Nguyễn Thị Lốp nắm tay các con và nhắn nhủ phải cố gắng tìm được cha.

Không lâu sau đó, bà qua đời.

Lời dặn cuối cùng của mẹ trở thành điều bà Nguyễn Ngọc Loan mang theo trong nhiều năm tiếp theo.

Bà tìm đến những người từng biết cha mình.

Tìm những nhân chứng có thể biết chuyện xảy ra sau khi ông bị bắt.

Tìm đến khu vực đường Ngô Gia Tự – nơi nhiều tư liệu xác định là địa điểm bức ảnh được chụp.

Có người nói thi thể ông sau đó được đưa đi cùng nhiều người khác.

Nhưng không ai có thể chỉ cho gia đình một vị trí chính xác.

Càng tìm, câu hỏi càng trở nên khó trả lời.

Người cha đã mất.

Nhưng nơi ông nằm lại vẫn chưa được xác định.

Một “mộ gió” cho người cha

Suốt nhiều năm, bà Loan chỉ có thể đến Nghĩa trang Liệt sĩ TP.HCM, đứng trước phần mộ tượng trưng của cha để thắp hương.

Đó là một “mộ gió” – một nơi để gia đình có thể tưởng niệm người đã khuất khi hài cốt chưa được tìm thấy.

Bà từng ngồi hàng giờ trước phần mộ ấy.

Không phải vì bà không biết cha đã hy sinh.

Mà bởi bà không biết cha đã nằm lại ở đâu.

Khoảng cách giữa hai điều ấy tưởng như rất nhỏ, nhưng đối với một gia đình liệt sĩ, đó có thể là nỗi đau kéo dài hàng chục năm.

Hai năm trước, khi vẫn chưa có manh mối mới, gia đình còn xin một nắm đất tại khu vực đường Ngô Gia Tự, làm lễ rồi đưa về chùa Pháp Vân để cầu siêu cho ông.

Đó là cách một gia đình cố gắng tìm cho người đã khuất một nơi để trở về, dù chưa thể tìm được hài cốt.

Gần 60 năm sau, một hy vọng mới

Năm 2026, câu chuyện bất ngờ có thêm một chương mới.

Một bộ hài cốt có dấu vết hai tay bị trói phía sau được phát hiện tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng, TP.HCM. Trong quá trình xác minh danh tính các hài cốt liệt sĩ, Bộ Tư lệnh TP.HCM lấy mẫu ADN của một số gia đình thân nhân để đối chiếu, trong đó có gia đình Nguyễn Văn Lém.

Khi biết gia đình mình được lấy mẫu, bà Nguyễn Ngọc Loan vừa hy vọng vừa thận trọng.

Gia đình chưa khẳng định bộ hài cốt đó là cha mình.

Và cho đến những nguồn tin được công bố mà tôi tìm được, chưa có kết quả ADN chính thức xác nhận danh tính.

Nhưng chỉ riêng việc có một hướng tìm kiếm mới cũng đủ khiến một người phụ nữ đã chờ đợi gần sáu thập niên xúc động.

Trước đây, bà khóc vì tuyệt vọng.

Lần này, bà khóc vì hy vọng.

Một người cha chưa từng biến mất khỏi gia đình

Điều đặc biệt trong câu chuyện của Nguyễn Ngọc Loan là bà gần như không có ký ức tuổi thơ rõ ràng về cha.

Nhưng người cha ấy vẫn hiện diện trong cuộc đời bà.

Qua những bức ảnh cũ.

Qua lời kể của mẹ.

Qua những câu chuyện của đồng đội.

Qua tấm bằng Tổ quốc ghi công.

Qua danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân được truy tặng cho Nguyễn Văn Lém năm 2010.

Và đặc biệt, qua chính hành trình đi tìm ông.

Người cha không có mặt trong tuổi thơ của bà.

Nhưng việc tìm kiếm ông đã trở thành một phần cuộc đời của người con gái.

Bà kể rằng mẹ luôn nhắc các con phải sống tử tế, nên người; những lời dạy ấy được bà tiếp tục truyền lại cho các con mình.

Như vậy, dù Nguyễn Văn Lém không thể nuôi dạy các con trưởng thành, những điều gia đình biết về ông vẫn trở thành một phần trong cách các con sống và dạy thế hệ sau.

Nếu cha chỉ còn là một nắm đất

Điều bà Nguyễn Ngọc Loan mong muốn sau gần 60 năm không phải là một câu chuyện lớn.

Bà chỉ mong biết chính xác cha mình đang ở đâu.

Nếu tìm được hài cốt, dù chỉ còn lại những phần rất nhỏ, gia đình cũng mong được đưa ông về nơi an nghỉ phù hợp.

Đó là mong muốn rất giản dị của nhiều gia đình liệt sĩ sau chiến tranh.

Chiến tranh đã kết thúc từ lâu.

Nhưng với những người chưa tìm được hài cốt người thân, chiến tranh đôi khi chỉ thực sự khép lại khi họ biết người đã mất đang nằm ở đâu.

Đối với bà Loan, hành trình ấy bắt đầu từ lời dặn cuối cùng của mẹ năm 2011 và kéo dài đến hôm nay.

Gần sáu thập niên sau ngày Mậu Thân.

Lời kết

Nguyễn Văn Lém được lịch sử biết đến qua một bức ảnh.

Nhưng Nguyễn Ngọc Loan biết ông trước hết là cha mình.

Một người cha mà bà chỉ có thể nhớ qua những tấm ảnh cũ và lời kể của mẹ.

Một người cha đã hy sinh khi bà mới ba tuổi.

Một người cha có tên trong hồ sơ liệt sĩ và được truy tặng danh hiệu Anh hùng, nhưng gia đình suốt nhiều thập niên vẫn chưa biết hài cốt ông nằm ở đâu.

Gần 60 năm đi tìm, bà Loan đã đi qua nhiều trạng thái: hy vọng, thất vọng, tuyệt vọng, rồi lại tiếp tục.

Năm 2026, việc gia đình được lấy mẫu ADN đã mở ra một khả năng mới.

Nhưng cho đến khi có kết quả chính thức, đó vẫn chỉ là một niềm hy vọng.

Có lẽ điều sâu sắc nhất trong câu chuyện này nằm ở chỗ: chiến tranh có thể kết thúc trên chiến trường, nhưng ký ức về người đã mất vẫn tiếp tục sống trong gia đình họ.

Một người cha đã không trở về.

Một người mẹ đã mang theo lời hứa xuống lòng đất.

Và một người con gái đã dành gần cả cuộc đời để thực hiện lời hứa ấy.

Sau gần sáu mươi năm, điều bà Nguyễn Ngọc Loan mong đợi vẫn rất giản dị: tìm được cha, đưa cha về và có một nơi để gia đình được gọi đúng tên người đã khuất.