Nguyễn Văn Lém và danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân – Sự ghi nhận 42 năm sau ngày hy sinh

Một người lính được biết đến qua một bức ảnh

Trong số những chiến sĩ biệt động Sài Gòn tham gia Tết Mậu Thân 1968, Nguyễn Văn Lém – bí danh Bảy Lốp – có một số phận đặc biệt.

Ông hy sinh ngày 1/2/1968.

Nhưng thay vì được biết đến trước hết qua hồ sơ chiến đấu, tên tuổi Nguyễn Văn Lém lại đi vào lịch sử thế giới qua một bức ảnh.

Sáng hôm ấy, nhiếp ảnh gia Eddie Adams ghi lại khoảnh khắc Nguyễn Văn Lém bị Nguyễn Ngọc Loan bắn trên một đường phố Sài Gòn. Bức ảnh sau đó được phát đi trên toàn thế giới và giành giải Pulitzer năm 1969.

Trong nhiều thập niên, công chúng quốc tế chủ yếu nhìn thấy một khoảnh khắc cuối cùng của cuộc đời Bảy Lốp.

Nhưng phía sau khoảnh khắc ấy là một người lính biệt động đã tham gia chiến đấu trong lòng Sài Gòn.

Và phía sau người lính ấy là cả một đơn vị.

Bảy Lốp và Đội 3 Biệt động Sài Gòn

Trong Tết Mậu Thân 1968, Đội 3 Biệt động Sài Gòn – Gia Định được giao tiến công Bộ Tư lệnh Hải quân.

Đây là một trong những mục tiêu quan trọng của lực lượng biệt động tại Sài Gòn.

Theo những tư liệu về trận đánh, đội hình tiến vào mục tiêu gồm 16 chiến sĩ. Trận chiến diễn ra quyết liệt; 14 người hy sinh, chỉ 2 người thoát được khỏi vòng vây. Nguyễn Văn Lém thuộc đội hình của Đội 3.

Vì vậy, câu chuyện về Bảy Lốp không thể tách khỏi câu chuyện của những người đồng đội.

Ông không chiến đấu một mình.

Tên tuổi ông gắn với một lực lượng đã lựa chọn cách đánh trực tiếp vào những mục tiêu quan trọng ngay giữa đô thành.

Và sau trận đánh ấy, Nguyễn Văn Lém trở thành một trong những người không trở về.

42 năm sau ngày hy sinh

Sau năm 1968, chiến tranh còn kéo dài nhiều năm.

Đất nước thống nhất năm 1975.

Nhưng đối với những người đã hy sinh, sự ghi nhận của lịch sử còn tiếp tục qua nhiều giai đoạn.

Ngày 17/4/2010, tại TP Hồ Chí Minh, các chiến sĩ thuộc Đội 3, Đội 4 và Đội 11 Biệt động Sài Gòn – Gia Định được truy tặng, phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Nguyễn Văn Lém là một trong những người được truy tặng danh hiệu ấy.

42 năm đã trôi qua kể từ ngày ông hy sinh.

Khoảng thời gian ấy dài hơn cả một thế hệ.

Những người từng biết Bảy Lốp khi còn sống đã nhiều người trở thành những người già.

Những đứa trẻ của thời chiến đã trở thành cha mẹ, ông bà.

Nhưng tên tuổi của những người đã nằm lại vẫn được nhắc lại.

Danh hiệu được trao không thể đưa một người đã hy sinh trở về.

Nhưng nó xác nhận một điều: những đóng góp và sự hy sinh của họ được Nhà nước ghi nhận trong lịch sử lực lượng vũ trang.

Một danh hiệu dành cho cá nhân, nhưng cũng gợi nhớ cả một tập thể

Điều đáng chú ý là Nguyễn Văn Lém không phải trường hợp duy nhất.

Cùng đợt ghi nhận năm 2010 còn có các chiến sĩ thuộc Đội 3, Đội 4 và Đội 11 Biệt động Sài Gòn – Gia Định.

Điều đó khiến danh hiệu dành cho Bảy Lốp mang một ý nghĩa rộng hơn câu chuyện của riêng một người.

Đằng sau cái tên Nguyễn Văn Lém là cả một thế hệ biệt động.

Họ hoạt động trong điều kiện bí mật.

Họ dựa vào mạng lưới cơ sở trong dân.

Họ vận chuyển vũ khí, chuẩn bị nơi ém quân và tìm đường tiếp cận các mục tiêu giữa một thành phố được kiểm soát chặt chẽ.

Khi trận đánh bắt đầu, những đơn vị nhỏ ấy phải đối mặt với lực lượng đông hơn và hỏa lực mạnh hơn.

Nhiều người không trở về.

Vì thế, khi tên Bảy Lốp được đặt trong danh sách những người được truy tặng danh hiệu Anh hùng, phía sau cái tên ấy còn có bóng dáng của những đồng đội đã cùng ông bước vào trận chiến.

Từ “người trong bức ảnh” trở lại với tên thật

Có một nghịch lý trong câu chuyện Nguyễn Văn Lém.

Thế giới biết đến ông trước hết bằng một bức ảnh.

Nhưng lịch sử Việt Nam ghi nhận ông bằng tên thật, đơn vị và quá trình chiến đấu.

Đối với gia đình, ông lại càng không phải một biểu tượng.

Ông là người chồng.

Là người cha.

Là người mà con gái Nguyễn Ngọc Loan đã dành nhiều thập niên tìm kiếm.

Năm 2010, khi tấm bằng truy tặng danh hiệu Anh hùng được trao, gia đình có thêm một giấy tờ chính thức ghi nhận sự hy sinh của ông. Nhiều năm sau, tấm bằng ấy vẫn được gia đình lưu giữ cùng bằng Tổ quốc ghi công.

Nhưng một danh hiệu không giải quyết được câu hỏi mà gia đình vẫn mang theo:

Người cha đang nằm ở đâu?

Đó là lý do câu chuyện Nguyễn Văn Lém không kết thúc ở năm 2010.

Danh hiệu và một cuộc tìm kiếm chưa kết thúc

Mẹ của Nguyễn Ngọc Loan, bà Nguyễn Thị Lốp, đã dành nhiều năm tìm kiếm hài cốt chồng.

Năm 2011, trước khi qua đời, bà căn dặn các con cố gắng tìm được cha. Từ đó, bà Loan tiếp tục hành trình tìm kiếm kéo dài nhiều năm.

Điều ấy cho thấy một khoảng cách rất đặc biệt giữa sự ghi nhận của lịch sử và nỗi mong mỏi của một gia đình.

Lịch sử đã gọi Nguyễn Văn Lém là liệt sĩ.

Nhà nước đã truy tặng ông danh hiệu Anh hùng.

Nhưng với người con gái, những điều ấy vẫn chưa thay thế được mong muốn giản dị nhất: biết cha mình nằm ở đâu.

Một danh hiệu có thể được trao sau 42 năm.

Nhưng một người thân đã mất thì không thể trở lại.

Bởi vậy, hành trình tìm hài cốt của gia đình vẫn tiếp tục song song với hành trình gìn giữ tên tuổi ông.

Bảy Lốp trong ký ức của những người còn sống

Năm 2010, khi Nguyễn Văn Lém được truy tặng danh hiệu Anh hùng, nhiều đồng đội cũ của biệt động Sài Gòn đã có mặt trong những hoạt động tưởng niệm và nhắc lại ký ức về lực lượng này.

Những câu chuyện ấy giúp đưa Nguyễn Văn Lém ra khỏi khuôn khổ của một bức ảnh.

Ông trở lại đúng vị trí của mình trong ký ức đồng đội: một chiến sĩ biệt động tham gia cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Đó cũng là cách lịch sử được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Không chỉ bằng những văn bản.

Không chỉ bằng những danh hiệu.

Mà còn bằng ký ức của những người từng sống cùng thời đại ấy.

42 năm – một khoảng thời gian dài của lịch sử

Nếu tính từ ngày 1/2/1968 đến ngày 17/4/2010, 42 năm đã trôi qua.

Trong 42 năm ấy, Việt Nam trải qua những biến đổi rất lớn.

Chiến tranh kết thúc.

Đất nước thống nhất.

Những người lính trở về.

Một thế hệ mới trưởng thành.

Nhưng đối với gia đình những người hy sinh, thời gian không hoàn toàn làm mất đi khoảng trống.

Nó chỉ khiến khoảng trống ấy trở thành một phần của nhiều thế hệ.

Nguyễn Ngọc Loan lớn lên mà thiếu cha.

Rồi bà tiếp tục kể về cha cho thế hệ sau.

Như vậy, danh hiệu năm 2010 không chỉ là một sự kiện hành chính.

Nó trở thành một phần trong ký ức gia đình về người cha đã hy sinh.

Lời kết

Nguyễn Văn Lém hy sinh khi cuộc đời còn dang dở.

42 năm sau, tên ông được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, cùng với sự ghi nhận dành cho những chiến sĩ biệt động thuộc các đội 3, 4 và 11.

Từ một người lính biệt động của Tết Mậu Thân, Bảy Lốp đã trở thành một phần của lịch sử lực lượng vũ trang nhân dân.

Nhưng điều đáng nhớ nhất có lẽ không nằm ở khoảng cách 42 năm.

Mà nằm ở cách một con người được nhớ lại.

Thế giới nhớ Nguyễn Văn Lém qua bức ảnh Eddie Adams.

Đồng đội nhớ ông qua những ngày tháng hoạt động biệt động.

Lịch sử ghi nhận ông bằng danh hiệu Anh hùng.

Còn gia đình nhớ ông bằng một cách giản dị nhất:

một người cha chưa bao giờ trở về.

Ngày 17/4/2010 khép lại một chặng đường ghi nhận, nhưng không khép lại câu chuyện về Nguyễn Văn Lém.

Bởi phía sau danh hiệu Anh hùng vẫn còn người con gái đi tìm cha.

Phía sau tấm bằng truy tặng vẫn còn câu hỏi về nơi người chiến sĩ nằm lại.

Và phía sau một cái tên được lịch sử ghi nhận vẫn là một con người từng có một gia đình chờ đợi mình trở về.

42 năm để một danh hiệu đến với người đã khuất. Nhưng đối với những người thân, hành trình nhớ và tìm người ấy vẫn tiếp tục.