Nguyễn Xuân Ôn – Tiếng thơ rực lửa Cần Vương của vị quan Án sát đất Lam Hồng

Đỗ Tiến sĩ khoa Tân Mùi (1871) và giữ chức Án sát Quảng Bình, khi kinh thành Huế thất thủ và vua Hàm Nghi ban chiếu Cần Vương, Nguyễn Xuân Ôn lập tức từ bỏ phẩm phục triều đình trở về quê hương Nghệ An đứng lên dựng cờ kháng Pháp. Ông được vua phong làm Khâm sai Đại thần chỉ huy phong trào Cần Vương tỉnh Nghệ An.

Bằng ngòi bút tài hoa và uy tín đạo đức lớn lao, cụ đã sáng tác hàng trăm bài thơ yêu nước bi tráng hiệu triệu nhân dân đứng lên cứu nước. Cụ cùng nghĩa sĩ Lê Doãn Nhạ lập căn cứ dã chiến tại vùng đồi núi Diễn Châu, Yên Thành, tổ chức nhiều trận đánh úp tiêu hao sinh lực địch trên tuyến quốc lộ 1A.

Tháng 5/1887, trong một trận phục kích ác liệt của giặc, cụ bị bắt giữ. Thực dân Pháp tìm mọi cách mua chuộc, dùng lời ngon ngọt khuyên cụ về triều đình nhận chức quan lớn, nhưng cụ khẳng khái cự tuyệt: "Ta chỉ biết đánh giặc cứu nước, nay việc không thành thì chết, chứ không làm quan cho giặc!". Bị giam cầm đày ải khổ sai, cụ vẫn ung dung làm thơ thể hiện khí phách bất khuất trước khi trút hơi thở cuối cùng trong ngục tù năm 1889.