Nhà khoa học hy sinh trên đường công tác

Trong kháng chiến chống Mỹ, Giáo sư Đặng Văn Ngữ vào chiến trường để phục vụ công tác nghiên cứu và phòng chống bệnh tật cho bộ đội. Ông hy sinh năm 1967 tại chiến trường miền Trung. Một trí thức có thể tiếp tục nghiên cứu trong điều kiện an toàn hơn, nhưng ông chọn đến nơi người bệnh cần nhất. Câu chuyện cho thấy sự dấn thân của người thầy thuốc cũng mang những hiểm nguy như những nhiệm vụ ở tiền tuyến.

Để hiểu thêm công việc của người trong cuộc, cần nối với sự kiện này: Người lính thời chiến không chỉ bị đe dọa bởi đạn bom mà còn bởi sốt rét và các bệnh truyền nhiễm. Đặng Văn Ngữ dành tâm sức nghiên cứu bệnh ký sinh trùng và các giải pháp y học phục vụ cộng đồng. Công việc đòi hỏi quan sát, lấy mẫu, thử nghiệm và kiên trì qua nhiều mùa bệnh. Những đóng góp như vậy ít xuất hiện trong tranh ảnh chiến thắng, song ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và khả năng chiến đấu của đơn vị.

Sau nhiều thập niên, một sự kiện thường được nhớ qua tượng đài, tên đường hoặc một tác phẩm văn học. Những hình thức tưởng niệm ấy giúp ký ức được lưu truyền, nhưng không thay thế nghiên cứu lịch sử. Khi tìm hiểu Đặng Văn Ngữ, cần đọc lại dữ kiện gốc để biết đâu là tiểu sử có thực, đâu là hình tượng nghệ thuật và đâu là cách đánh giá xuất hiện về sau. Sự phân biệt này không làm giảm cảm xúc; ngược lại, khiến việc tri ân trở nên có cơ sở.

Một dấu mốc liên quan làm rõ thêm hoàn cảnh và phạm vi công việc: Tại chiến khu Việt Bắc, Đặng Văn Ngữ cùng đồng nghiệp nghiên cứu sản xuất chế phẩm có hoạt tính penicillin trong điều kiện phòng thí nghiệm đơn sơ. Việc tạo ra nguồn thuốc kháng sinh trong nước góp phần điều trị thương bệnh binh, nhất là khi vận chuyển thuốc từ bên ngoài rất khó khăn. Phải gọi đúng đây là nỗ lực nghiên cứu, sản xuất chế phẩm penicillin trong điều kiện thời chiến, không đồng nhất với dây chuyền sản xuất thuốc hiện đại.

Đầu thế kỷ XX, xã hội Việt Nam chịu sức ép nặng nề của chế độ thuộc địa. Các tổ chức yêu nước hình thành trong điều kiện đi lại, trao đổi thông tin và vận động người ủng hộ đều bị theo dõi. Một quyết định tưởng như thuộc về cá nhân thường liên quan đến cả mạng lưới đồng chí, người đưa tin và cơ sở che chở.

Qua câu chuyện của Đặng Văn Ngữ, điều cần giữ lại là phần việc cụ thể đã được tư liệu ghi nhận, trong mối liên hệ với đồng đội và hoàn cảnh lịch sử. Trân trọng đóng góp của người đi trước cũng có nghĩa là tìm hiểu có căn cứ, phân biệt dữ kiện với giai thoại và sống có trách nhiệm trong hiện tại.