Nhà sử học, nhà báo Trần Huy Liệu (1901-1969)
Nhà sử học, nhà báo Trần Huy Liệu (1901-1969)
Nhắc đến Trần Huy Liệu, ai cũng nhớ ông là người đã thảo Quân lệnh số 1 của Ủy ban Khởi nghĩa. Trong Hồi ký của mình, ông đã viết lại giờ phút lịch sử này: “Đêm 13/8, trong một căn nhà lợp lá, tôi được đồng chí Văn ủy quyền cho thảo bản Quân lệnh số 1 của Ủy ban Khởi nghĩa. Mặc dù ngồi dưới ngọn đèn tù mù; những con tầm xuân, con thiêu thân bay quanh tới tấp, muỗi và dĩn thi nhau đốt làm tôi nhiều lúc nẩy người lên hay đập chân bành bạch, tôi vẫn say sưa nghĩ đến cảnh nước mất, dân nhục từ hơn tám mươi năm, nghĩ đến sự nghiệp cách mạng của mấy thế kỷ qua; những cuộc khởi nghĩa của Văn thân, của Việt Nam Quốc dân Đảng cho đến ngày nay dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương. Mình được sung sướng làm cái việc nửa đêm truyền hịch hẹn ngày xuất quân…“Bản Quân lệnh số 1 lúc ấy tôi thảo một mạch, đọc đi đọc lại vẫn không sửa chữa một chữ nào. Viết xong tôi trao cho anh Văn… Thế là cuộc tổng khởi nghĩa đã phát động, Ủy ban khởi nghĩa chỉ còn chờ chính thức hóa tại Đại hội Quốc Dân”(3). Ngày 16/8/1945, Đại hội Quốc Dân đã khai mạc ở Tân Trào. Ủy ban Dân tộc Giải phóng (UBDTGP) do lãnh tụ Hồ Chí Minh làm Chủ tịch, ông Trần Huy Liệu được bầu là Phó Chủ tịch.
Các vị của UBDTGP về tới Hà Nội thì cuộc khởi nghĩa đã nổ ra từ 19/8 và giành đã thắng lợi trọn vẹn. UBDTGP lập tức chuyển thành Chính phủ Cách mạng Lâm thời. Sau đó, theo chỉ định của Trung ương Đảng, một phái đoàn làm nhiệm vụ vào Huế nhận chiếu thoái vị của vua Bảo Đại đã được thành lập gồm: Ông Trần Huy Liệu, Bộ trưởng Bộ Thông tin Tuyên truyền thay mặt cho Chính phủ Lâm thời, làm Trưởng đoàn, ông Nguyễn Lương Bằng thay mặt cho Mặt trận Việt Minh, ông Cù Huy Cận, Bộ trưởng Bộ Canh nông, là thành viên. Ngày 25/8, phái đoàn rời Hà Nội vào Huế. Chiều ngày 30/8/1945, Lễ Thoái vị và trao ấn kiếm của vua Bảo Đại được tiến hành ở Ngọ Môn. Sau này, ông đã viết rất rõ ràng, khách quan về buổi lễ này với tiêu đề: Tước ấn kiếm của Hoàng đế Bảo Đại, đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 18 (9/1/1960): “Ngày 30/8, theo giờ đã định, 5 vạn nhân dân nội thành Huế đã tập trung trước cửa Ngọ Môn… Bảo Đại chít khăn vàng, mặc Hoàng bào, đứng chực sẵn ở cửa. Phái đoàn bước lên Ngọ Môn, dân chúng hoan hô sôi nổi. Đến lượt Bảo Đại đọc chiếu thoái vị. Đọc xong, Bảo Đại giơ hai tay nâng chiếc kiếm dài nạm ngọc và sau đó là chiếc ấn hình vuông. Tôi thay mặt Chính phủ Lâm thời của nước Việt Nam DCCH tiếp nhận hai vật tượng trưng cho chế độ…Sau khi nhận ấn kiếm, tôi thay mặt Chính phủ đọc một bài diễn văn tuyên bố xóa bỏ chế độ quân chủ từ nghìn năm xưa để lại và chấm dứt ngôi vua cuối cùng của triều Nguyễn”(4).
