Nhân chứng lịch sử

Lá thư viết ngày 2/8/1972, một ngày trước khi hy sinh, ông Phan Tứ Kỷ vẫn giữ tinh thần chiến đấu, và lo lắng cho mọi người: “Chiến tranh trở lại gây biết bao khó khăn. Thương các anh, các chị nhiều nhưng em không biết làm gì được. Riêng em có đi công tác nhiều, tương đối vất vả. Có lẽ anh đã nghe tin trong này đánh và thắng sao rồi.

Vừa rồi em có lấy được một số hình ảnh khá tốt về các đơn vị, con người và nhân dân vùng giải phóng (Mai Lộc, Ái Tử, thị xã Quảng Trị…). Tuy có vất vả thật đấy nhưng rất vui trong khí thế chung đó. Hiện nay, yêu cầu và nhiệm vụ còn nặng nề song em cũng cố gắng để làm tốt công tác của mình”.

Cũng trong lá thư ấy, ông Phan Tứ Kỷ nhắn nhủ anh trai như một linh tính: “Anh Hương ạ! Anh giữ cho em những bức ảnh của em để lại nhé. Đừng cho ai. Dù xấu đẹp gì nó vẫn có những kỷ niệm sâu sắc. Nếu có điều kiện anh cho em một số sách, báo, nhất là có bài của anh…”.

Theo ông Hương, di vật của người em liệt sĩ gửi về cho gia đình ngoài thư từ, nhật ký, chiếc kèn acmonica còn có gần 200 bức ảnh và nhiều trang ký họa được anh vẽ trên dọc đường hành quân.

Những bức ảnh đen trắng, đến nay qua nửa thế kỷ đôi chỗ bị ố màu, cháy mực in, nhưng vẫn rõ bố cục, nội dung. Đó là cảnh của một đơn vị đang bàn kế hoạch tác chiến trước trận đánh, một tiểu đội đang vượt sông, ảnh chụp trên đường hành quân, hay lính lái xe đang sửa ô tô bị hỏng…

Nhưng nhiều nhất là ảnh chiến trường với đủ góc độ chân thực, bởi nó được bấm máy bởi một chiến sĩ - một nhân chứng sống. Hình ảnh bộ đội ta nằm mai phục, tiến sát đến hàng rào gai, lúc tiến lên chạy về phía quân địch, xung quanh cột khói bom cùng đất đá mịt mù…

Hay khoảnh khắc những người lính vai khoác balo, trên lưng vẫn còn lá ngụy trang, từ đường hào xung phong ôm súng lao lên mang theo lá cờ Tổ quốc. Và cả phía sau làn đạn, bác sĩ chiến trường đang giành giật từng giây, từng phút để cứu sống bộ đội bị thương…

Bên cạnh tàn khốc chiến tranh, giữa sinh tử, góc máy của ông Phan Tứ Kỷ còn ghi lại nhiều khoảnh khắc tươi đẹp, bình yên. Ông chụp nụ cười tươi rói của những o du kích, thanh niên xung phong, hình ảnh xinh đẹp của nghệ sĩ đoàn văn công.

Còn có cả những em bé nhỏ ở những ngôi làng mà ông đã đi qua, về các mẹ, các chị bên khung cửi trong trang phục truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số. Hình ảnh đời thường ấy, cũng chứa đựng khát vọng về ngày hòa bình, thống nhất để trở về với gia đình thân yêu.

“Em đang vẽ về những bức tranh ký họa trong quân đội, nhất là trong chiến đấu có nhiều đề tài, anh cũng biết đấy, em rất thích hội họa và ước mơ cũng chỉ thế thôi”, trong một lá thư, ông Kỷ viết cho anh trai nói về đam mê hội họa của mình và ước muốn sự khốc liệt của chiến tranh sẽ được ông truyền tải qua mảng ký họa.