"Nhớ Tây Tiến"

Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, có những người lính đã rời quê hương, mang theo tuổi trẻ để đến những vùng núi rừng xa xôi bảo vệ biên giới phía Tây. Họ là những chiến sĩ của Trung đoàn Tây Tiến, được thành lập năm 1947, hoạt động chủ yếu ở vùng Tây Bắc Việt Nam và khu vực biên giới Việt – Lào. Phần lớn chiến sĩ Tây Tiến là thanh niên Hà Nội và nhiều địa phương khác, trong đó có không ít người còn rất trẻ, mang theo nhiệt huyết của tuổi đôi mươi bước vào một cuộc chiến mà phía trước là núi cao, rừng sâu, bệnh tật và bom đạn.

Cuộc sống của người lính Tây Tiến vô cùng gian khổ. Địa hình Tây Bắc hiểm trở, đường hành quân quanh co qua những dãy núi cao, vực sâu và rừng rậm. Điều kiện ăn ở thiếu thốn, thuốc men khan hiếm, bệnh sốt rét hoành hành. Có những người lính không ngã xuống bởi một trận đánh mà ra đi vì bệnh tật, kiệt sức và những điều kiện khắc nghiệt của chiến trường. Chính hiện thực ấy đã trở thành nguồn cảm hứng để Quang Dũng viết bài thơ Tây Tiến vào năm 1948, sau khi ông rời đơn vị và nhớ về những năm tháng cùng đồng đội chiến đấu ở miền Tây.

Ngay từ những câu thơ đầu tiên, nỗi nhớ đã bao trùm cả không gian:

“Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!
Nhớ về rừng núi, nhớ chơi vơi.”

Đó không phải là nỗi nhớ bình thường. Đó là nỗi nhớ của một người lính đã từng sống, chiến đấu và chia sẻ tuổi trẻ với đồng đội giữa núi rừng. Sông Mã, rừng núi, những con đường hành quân… tất cả trở thành những hình ảnh gắn với một thời tuổi trẻ không thể nào quên.

Quang Dũng không né tránh sự khắc nghiệt của chiến tranh. Ông viết:

“Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm.”

“Không mọc tóc”, “quân xanh màu lá” là những hình ảnh gợi đến hậu quả của bệnh tật và những tháng ngày thiếu thốn. Người lính Tây Tiến phải đối mặt với bệnh sốt rét, khiến tóc rụng, cơ thể xanh xao, tiều tụy. Nhưng ngay trong sự khắc nghiệt ấy, nhà thơ vẫn nhìn thấy vẻ đẹp mạnh mẽ:

“Dữ oai hùm.”

Đó là tinh thần của người lính. Thân thể có thể gầy đi vì bệnh tật, nhưng ý chí chiến đấu không vì thế mà suy giảm.

Và những người lính ấy cũng là những chàng trai trẻ. Họ có những ước mơ, có tình yêu, có nỗi nhớ quê hương và những rung động của tuổi đôi mươi. Vì vậy, hình ảnh người lính trong Tây Tiến không phải những con người khô cứng chỉ biết chiến đấu. Họ vừa hào hùng, vừa lãng mạn, vừa mang trong mình một tâm hồn rất trẻ.

Nhưng chiến tranh không cho họ nhiều lựa chọn. Có những người đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ. Quang Dũng viết:

“Áo bào thay chiếu anh về đất
Sông Mã gầm lên khúc độc hành.”

Đây là một trong những câu thơ bi tráng nhất của Tây Tiến. Người lính hy sinh, nhưng trong hoàn cảnh thiếu thốn của chiến trường, ngay cả một chiếc quan tài hay tấm chiếu để tiễn đưa cũng không phải lúc nào cũng có đủ. “Áo bào” là cách nói trang trọng, khiến sự hy sinh của người lính trở nên lớn lao, thiêng liêng. Nhưng phía sau vẻ đẹp của câu thơ vẫn là một sự thật đau lòng: chiến tranh đã cướp đi tuổi trẻ của rất nhiều người trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt.

Không có những nghi lễ đầy đủ.

Không có một cuộc chia tay dài.

Người lính nằm lại giữa núi rừng.

Chỉ còn tiếng sông Mã vang lên như một khúc nhạc tiễn đưa.

Điều đáng quý trong thơ Quang Dũng là ông không biến sự hy sinh thành một câu chuyện bi lụy. Người lính Tây Tiến ra đi trong tư thế chủ động và kiêu hãnh:

“Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh.”

“Đời xanh” chính là tuổi trẻ. Họ biết tuổi trẻ của mình quý giá, biết phía trước có thể là cái chết, nhưng vẫn lựa chọn lên đường vì Tổ quốc. Câu thơ vì thế vừa đau xót vừa hào hùng.

Đọc Tây Tiến, chúng ta có thể hình dung được một thế hệ thanh niên Việt Nam trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp. Họ rời những thành phố, làng quê, trường học và gia đình để đến những nơi xa xôi. Họ đi qua núi cao, rừng sâu, sống trong thiếu thốn và bệnh tật, chiến đấu trong điều kiện mà hôm nay chúng ta khó có thể tưởng tượng hết.

Nhưng giữa những gian khổ ấy vẫn có tình đồng đội.

Họ cùng hành quân.

Cùng chia sẻ những ngày đói rét.

Cùng đối mặt với bệnh tật và hiểm nguy.

Và khi một người nằm xuống, những người còn lại tiếp tục bước đi, mang theo ký ức về người đồng đội đã hy sinh.

Có lẽ vì vậy mà Tây Tiến không chỉ là bài thơ về một đơn vị quân đội. Đó còn là bài thơ về tuổi trẻ trong chiến tranh.

Một tuổi trẻ rất khác với hôm nay.

Họ không có nhiều lựa chọn.

Họ không biết cuộc chiến sẽ kéo dài bao lâu.

Họ cũng không biết mình có trở về hay không.

Nhưng họ vẫn đi.

Và chính sự lựa chọn ấy đã làm nên vẻ đẹp của người lính Tây Tiến.

Hơn bảy thập kỷ đã trôi qua kể từ ngày Quang Dũng viết Tây Tiến. Những con người năm ấy phần lớn đã trở thành ký ức. Những cung đường hành quân xưa cũng đã thay đổi. Nhưng hình ảnh người lính Tây Tiến vẫn còn trong lịch sử và trong văn học Việt Nam như một biểu tượng của lòng yêu nước, tình đồng đội, sự lãng mạn và tinh thần sẵn sàng hy sinh của tuổi trẻ.

Ngày hôm nay, chúng ta đọc câu:

“Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh”

không phải để ca ngợi chiến tranh.

Mà để hiểu cái giá của độc lập.

Đằng sau một đất nước hòa bình là những thế hệ đã từng sống trong chiến tranh, đã từng đứng giữa ranh giới sống và chết, và có những người đã gửi lại tuổi trẻ của mình ở những miền đất xa xôi.

Tây Tiến vì thế vừa hào hùng, vừa đau thương.

Bởi người lính trong bài thơ không phải những con người bất tử. Họ cũng biết đau, biết nhớ, biết yêu và biết sợ. Nhưng khi Tổ quốc cần, họ đã đặt trách nhiệm lên trên cuộc sống riêng của mình.

Những người lính Tây Tiến đã đi qua núi rừng bằng đôi chân của tuổi trẻ, đi qua chiến tranh bằng lòng dũng cảm, và có những người đã nằm lại giữa đất mẹ.

Hôm nay, khi đất nước sống trong hòa bình, những câu thơ của Quang Dũng vẫn nhắc chúng ta một điều giản dị: tuổi trẻ là quãng thời gian đẹp nhất của một đời người, và đã từng có một thế hệ đem chính quãng đời đẹp nhất ấy hiến dâng cho Tổ quốc.