NHỮNG CÔ GÁI MỞ ĐƯỜNG – “KHOẢNG TRỜI HỐ BOM”

NHỮNG CÔ GÁI MỞ ĐƯỜNG – “KHOẢNG TRỜI HỐ BOM”

Trên tuyến đường Trường Sơn những năm kháng chiến chống Mỹ, bên cạnh những đoàn xe vận tải ngày đêm đưa người và hàng hóa vào chiến trường là một lực lượng đặc biệt: những thanh niên xung phong. Họ phần lớn còn rất trẻ, nhiều người chỉ mới mười tám, đôi mươi. Công việc của họ là mở đường, sửa đường, san lấp hố bom, phá bom nổ chậm và bảo đảm cho những đoàn xe có thể tiếp tục hành quân. Đó là một công việc tưởng như chỉ cần sức lực, nhưng thực tế lại đặt những người trẻ ấy vào giữa một trong những nơi nguy hiểm nhất của chiến tranh.

Máy bay liên tục đánh phá các tuyến đường vận tải. Mỗi khi bom trút xuống, mặt đường bị cày nát, cây rừng đổ gãy, đất đá tung lên. Khi tiếng bom vừa dứt, những cô gái thanh niên xung phong lại phải lao ra mặt đường để san lấp hố bom, khắc phục giao thông. Có khi họ vừa hoàn thành một đoạn đường thì máy bay quay lại. Công việc cứ lặp đi lặp lại giữa bom đạn và cái chết luôn cận kề.

Nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ từng có dịp đi thực tế trên tuyến đường Trường Sơn và gặp một tổ thanh niên xung phong. Chính những con người trẻ tuổi ấy đã để lại trong bà một ấn tượng sâu sắc. Theo lời kể của nữ sĩ, năm 1970 bà gặp một đội thanh niên xung phong đang làm đường; trong đó có một người phụ nữ đã giải ngũ nhưng khi trở về quê thì phát hiện cả gia đình đã chết vì bom, ngôi nhà chỉ còn lại một hố bom sâu. Sau đó, người phụ nữ ấy lại khoác ba lô trở vào chiến trường. Hai năm sau, Lâm Thị Mỹ Dạ trở lại con đường cũ nhưng không còn gặp được người mình từng biết. Từ sự thật ấy và những ký ức về những người mở đường, bài thơ “Khoảng trời, hố bom” được hình thành.

Bài thơ mở đầu bằng câu chuyện về một cô gái mở đường:

“Chuyện kể rằng: em, cô gái mở đường
Để cứu con đường đêm ấy khỏi bị thương
Cho đoàn xe kịp giờ ra trận...”

Câu chuyện được kể rất giản dị, như một lời kể về một người con gái bình thường. Nhưng càng đọc, ta càng nhận ra cái giá mà cô gái ấy phải trả để con đường được thông:

“Em đã lấy tình yêu Tổ quốc của mình thắp lên ngọn lửa
Đánh lạc hướng thù, hứng lấy luồng bom...”

Đằng sau những câu thơ ấy là một hiện thực chiến tranh vô cùng khốc liệt. Để đoàn xe phía sau có thể đi qua, người thanh niên xung phong phải chấp nhận đối mặt trực tiếp với máy bay và bom đạn. Cô gái trong bài thơ đã dùng chính mình để đánh lạc hướng đối phương, và sự hy sinh của cô trở thành khoảng lặng đau đớn giữa một tuyến đường vốn luôn ồn ào bởi tiếng xe và tiếng bom.

Điều đặc biệt là Lâm Thị Mỹ Dạ không chỉ kể về cái chết. Nhà thơ đã biến nơi cô gái hy sinh thành một hình ảnh đầy ám ảnh: một hố bom có khoảng trời bên trong.

“Em nằm dưới đất sâu
Như khoảng trời đã nằm yên trong đất.”

Một hố bom vốn là dấu tích của sự hủy diệt. Nó cho thấy sức tàn phá của chiến tranh: một mặt đất đang bình thường có thể chỉ sau một trận bom đã biến thành một chiếc hố sâu. Nhưng trong hố bom ấy lại có nước, có bầu trời, có mây và ánh nắng. Cái chết của cô gái vì thế không được nhìn như sự kết thúc hoàn toàn. Hình ảnh “khoảng trời” khiến sự hy sinh của cô trở nên trong trẻo, bất tử và gắn với chính mảnh đất mà cô đã bảo vệ.

Đọc những câu thơ ấy, ta càng hiểu Trường Sơn không chỉ có những đoàn xe và những trận đánh lớn. Trên từng cung đường còn có những con người âm thầm làm nhiệm vụ để cuộc chiến có thể tiếp tục. Có những người không được biết tên, không có một bức tượng lớn, không xuất hiện trong những trang sử về các chiến dịch, nhưng họ đã góp phần giữ cho tuyến đường không bị chia cắt.

Những cô gái mở đường thường phải làm những công việc vô cùng nguy hiểm. Sau mỗi trận bom, họ phải nhanh chóng có mặt trên mặt đường. Có những quả bom chưa phát nổ vẫn nằm dưới đất. Có những khu vực vừa bị đánh phá có thể tiếp tục bị máy bay quay lại. Thế nhưng nếu đường không được thông, những đoàn xe phía sau không thể tiếp tục hành quân.

Vì vậy, phía sau một chuyến xe đi qua Trường Sơn là công sức của rất nhiều con người.

Có người lái xe.

Có người sửa đường.

Có người phá bom.

Có người vận chuyển hàng.

Có người cứu chữa thương binh.

Và có những cô gái đứng trên tuyến lửa, chờ tiếng bom vừa dứt để lao ra mặt đường.

Trong số họ, nhiều người đã không trở về.

Bởi vậy, khi đọc Khoảng trời, hố bom, chúng ta không nên chỉ nhìn cô gái trong bài thơ như một nhân vật văn học. Hình ảnh ấy được hình thành từ một hiện thực có thật mà nhà thơ từng chứng kiến và suy ngẫm. Lâm Thị Mỹ Dạ từng viết về những người nữ thanh niên xung phong mà bà gặp trên Trường Sơn như những con người có câu chuyện “thật mà như huyền thoại”.

Điều khiến bài thơ xúc động chính là sự đối lập giữa cái chết và sự sống.

Cô gái nằm lại dưới đất.

Nhưng phía trên là bầu trời.

Cô gái không còn nữa.

Nhưng con đường vẫn tiếp tục.

Những đoàn xe vẫn đi qua.

Những người đồng đội vẫn bước tiếp.

Và đất nước vẫn đi về phía ngày thống nhất.

Nhà thơ viết:

“Cái chết em xanh khoảng-trời-con-gái
Tôi soi lòng mình trong cuộc sống của em.”

Cái chết ở đây không được miêu tả bằng sự bi lụy. Nó trở thành một sự hóa thân. Tuổi trẻ của cô gái hòa vào đất, vào trời, vào con đường mà cô từng bảo vệ. Chính vì vậy, hình ảnh cô không biến mất khỏi ký ức của những người còn sống.

“Gương mặt em, bạn bè tôi không biết
Nên mỗi người có gương mặt em riêng!”

Có thể chúng ta không biết tên cô.

Không biết quê cô ở đâu.

Không biết cô đã có những ước mơ gì trước khi chiến tranh xảy đến.

Nhưng chính sự không biết ấy lại khiến cô trở thành hình ảnh đại diện cho rất nhiều cô gái thanh niên xung phong đã từng sống và hy sinh trên Trường Sơn.

Họ có thể mang những cái tên khác nhau.

Nhưng đều có một điểm chung: tuổi trẻ của họ đã gắn với những cung đường lửa.

Và đó cũng là điều khiến câu chuyện về những cô gái mở đường trở nên đặc biệt đối với thế hệ hôm nay. Họ không phải những con người sinh ra để trở thành huyền thoại. Họ cũng từng là những cô gái trẻ có gia đình, có quê hương, có những ước mơ rất bình thường. Nhưng chiến tranh đặt họ trước một hoàn cảnh mà trong đó, trách nhiệm với đất nước trở thành điều lớn hơn sự an toàn của bản thân.

Ngày hôm nay, những tuyến đường Trường Sơn đã không còn là những con đường bị bom đạn cày phá. Những người trẻ có thể đi học, đi làm, yêu thương và xây dựng tương lai trong một đất nước hòa bình.

Nhưng mỗi khi nhìn thấy một con đường bình yên, chúng ta có thể nhớ rằng từng có những người đã nằm lại để giữ cho những con đường ấy được nối dài.

Và khi đọc lại Khoảng trời, hố bom, ta không chỉ đọc một bài thơ về một cô gái đã hy sinh.

Ta đang đọc câu chuyện về một thế hệ thanh niên đã sống giữa chiến tranh bằng lòng dũng cảm, tình yêu Tổ quốc và niềm tin vào ngày mai.

Những hố bom ngày ấy là dấu tích của chiến tranh.

Nhưng trong những hố bom ấy, nhà thơ nhìn thấy cả một khoảng trời.

Một khoảng trời của tuổi trẻ.

Một khoảng trời của sự hy sinh.

Và cũng là một khoảng trời nhắc những người hôm nay rằng: có những ngày bình yên được đánh đổi bằng cả tuổi xuân của những người đã không thể trở về.

Trường Sơn đã trở thành ký ức. Những cô gái mở đường đã trở thành một phần của lịch sử. Nhưng câu chuyện của họ vẫn còn đó, để mỗi thế hệ hiểu hơn về giá trị của hòa bình và biết trân trọng những tháng ngày bình yên mình đang có.