Những đòn gánh thốt nốt "ruột rỗng" ở dốc núi Đất

Mùa khô năm 1970, khu vực núi Đất (một cao điểm chiến lược gần tuyến biên giới Tịnh Biên - Châu Đốc) bị quân đội Mỹ bao vây gắt gao. Để cắt đứt tai mắt và nguồn tiếp tế của ta, địch lập một đại đội bảo an đóng chốt ngay dưới chân dốc độc đạo dẫn lên núi. Chúng ban bố lệnh giới nghiêm: Tất cả người dân đi làm rẫy, cắt lá hay gánh nước qua trạm đều phải hạ quang gánh, lột nón lá và để lính dùng lưỡi lê sục sạo từng kẽ hở nhằm triệt hạ đường dây giao liên.

Tại một phum sóc nằm khuất sau rặng thốt nốt, chị Néang Sa Mét — một cô gái giao liên mật Khmer mới mười chín tuổi — nhận nhiệm vụ khẩn cấp từ Chi bộ xã: Phải chuyển một bản mật thư chứa tọa độ rút quân của Huyện ủy lên cho lực lượng du kích đang bị bao vây trên đỉnh núi.

Nhìn chiếc đòn gánh làm bằng thân cây thốt nốt già — một vật dụng quen thuộc, cực kỳ dẻo dai mà thím, má nào ở vùng này cũng gác trên vai hằng ngày — chị Néang Sa Mét đã nảy ra một sáng kiến ngụy trang táo bạo. Chị nhờ một chú thợ mộc cơ sở cách mạng dùng cây khoan dài khéo léo đục rỗng một đoạn dọc theo thớ gỗ bên trong thân đòn gánh. Bản mật thư viết trên giấy pơ-luya mỏng được cuộn chặt, bọc trong lớp nilon rồi luồn sâu vào lòng thanh gỗ. Sau đó, chú thợ mộc đóng một chiếc chốt gỗ khít rịt ở đầu đòn gánh, xoa thêm nhựa thốt nốt và bùn non đen đúa để ngụy trang. Hai đầu đòn gánh, chị Néang Sa Mét quẩy hai sọt đầy những trái thốt nốt chín vàng, tỏa mùi thơm ngào ngạt để đánh lạc hướng.

Buổi trưa nắng như đổ lửa, chị Néang Sa Mét gánh đôi sọt thong thả đi lên dốc núi Đất. Đúng như dự đoán, tiếng quát tháo của hai tên lính dân vệ mang súng AR15 vang lên, bắt chị phải hạ gánh xuống để khám xét.

Giữa lằn ranh sinh tử, khi mệnh lệnh cứu sống cả một đơn vị đang nằm ngay trong thớ gỗ của chiếc đòn gánh sát họng súng giặc, chị Néang Sa Mét vẫn giữ gương mặt bình thản, chất phác. Chị hạ gánh, lấy vạt áo khăn rằn quệt mồ hôi, rồi dùng tiếng Kinh pha giọng Khmer đon đả nói: "Mấy thầy đi gác trưa nắng nực quá ha. Con gánh ít trái thốt nốt lên rẫy đổi củi, mấy thầy coi giùm chứ thân nghèo này có gì đâu."

Một tên lính mật thám sấn sổ bước tới, dùng chân đá mạnh vào sọt làm những trái thốt nốt lăn lóc trên đất. Hắn lật qua lật lại gánh hàng không thấy gì lạ, rồi ánh mắt nghi ngờ dừng lại ở chiếc đòn gánh bằng thân thốt nốt đen thui, cũ kỹ đang dựng bên vách đá. Hắn bước tới, giật lấy chiếc đòn gánh, đưa lên vai tì mạnh hai ba cái, rồi dùng báng súng gõ mạnh "cộp, cộp" vào thân gỗ để kiểm tra xem có rỗng ruột hay không. Do phần chốt gỗ được tính toán đóng rất chặt và nén khít bằng sớ gỗ già, tiếng kêu phát ra hoàn toàn đặc nanh như một khối liền.

Sự chủ quan và tâm lý khinh rẻ người dân lam lũ khiến tên lính nghĩ rằng đây chỉ là chiếc đòn gánh thô mộc của một cô gái đi rẫy nghèo khổ. Hắn ném trả chiếc đòn gánh xuống đất, chửi đổng một tiếng rồi hất hàm cho đi.

Chị Néang Sa Mét bình tĩnh nhặt chiếc đòn gánh gác lên vai, gom trái cây vào sọt rồi rảo bước thoăn thoắt leo lên những vách đá trơn trượt của núi Đất. Ngay đêm hôm đó, dưới ánh đèn dầu le lói trong lòng hang đá, chiếc đòn gánh thốt nốt được rạch chốt, bản mật thư hoàn toàn khô ráo, nguyên vẹn được trao tận tay ban chỉ huy để kịp thời rút toàn bộ lực lượng an toàn ngay trước khi trận pháo bầy của địch dội xuống vào rạng sáng.

Câu chuyện về chiếc đòn gánh thốt nốt của chị Néang Sa Mét là một thực tế lịch sử sinh động về lòng dũng cảm, mưu trí của đồng bào các dân tộc vùng biên thùy An Giang thời hoa lửa. Bằng việc biến chính sản vật bình dị của quê hương thành lá chắn đánh lừa kẻ thù dưới sự lãnh đạo, dẫn dắt tài tình của Đảng, những người chiến sĩ thầm lặng đã dệt nên một trận thế lòng dân sắt đá, giữ vững mạch máu thông tin liên lạc đi đến ngày độc lập hoàn toàn.