Những ngày theo ông ngoại Trần Nguyên Đán ở Côn Sơn

Những ngày theo ông ngoại Trần Nguyên Đán về ở Côn Sơn, cậu bé Nguyễn Trãi như bước vào một thế giới khác hẳn với chốn kinh thành Thăng Long ồn ã. Với tư cách một người sưu tầm lịch sử, mỗi lần đọc lại những trang tư liệu về quãng thời gian ấy, tôi luôn hình dung trước mắt mình một cậu bé thông minh, trầm lặng, đang lớn lên giữa núi rừng thanh sạch và những lời dạy thấm đẫm đạo lý của người ông ngoại nổi tiếng uyên bác.

Côn Sơn cuối thế kỷ XIV không chỉ là nơi ở ẩn của Trần Nguyên Đán, mà còn là một không gian văn hóa đặc biệt. Sáng sớm, sương phủ kín triền núi, tiếng suối chảy róc rách dưới chân rừng thông. Trong khung cảnh ấy, Trần Nguyên Đán thường đưa cháu đi dạo quanh núi, chỉ cho cháu từng gốc thông, từng phiến đá, từng dòng nước và giảng giải về lẽ thịnh suy của đời người cũng như vận mệnh của đất nước.

Tôi hình dung có những buổi chiều, hai ông cháu ngồi bên hiên nhà nhìn nắng xuống thung lũng. Người ông ngoại không chỉ dạy cháu đọc sách, làm thơ, mà còn dạy cách nhìn đời bằng lòng nhân hậu. Ông kể cho Nguyễn Trãi nghe chuyện các bậc trung thần đời Trần, chuyện giữ khí tiết khi thời cuộc đổi thay, chuyện thương dân trong những năm mất mùa, loạn lạc.

Chính ở Côn Sơn, Nguyễn Trãi không học theo lối sách vở khô cứng. Thiên nhiên trở thành người thầy lớn. Tiếng thông reo giúp ông cảm nhận sự bền bỉ, dòng suối dạy ông sự trong sạch, còn cuộc sống thanh đạm của ông ngoại gieo vào lòng ông quan niệm rằng phẩm giá của con người quý hơn quyền thế và giàu sang.

Những năm tháng ấy để lại dấu ấn rất sâu trong tâm hồn Nguyễn Trãi. Sau này, khi đọc thơ ông, người ta vẫn thấy thấp thoáng bóng dáng Côn Sơn: yêu thiên nhiên, tìm sự thanh sạch trong tâm hồn và luôn hướng về con người. Với tôi, quãng đời theo ông ngoại ở Côn Sơn không chỉ là một kỷ niệm tuổi thơ của Nguyễn Trãi, mà chính là chiếc nôi tinh thần đã góp phần tạo nên một con người vừa là nhà chính trị lớn, vừa là nhà thơ lớn, vừa là người suốt đời đặt chữ “nhân nghĩa” lên trên mọi lợi danh.