Những trận địa thép giữa vùng than lửa

Sau thất bại trong cuộc "Chiến tranh đặc biệt" ở miền Nam Việt Nam, ngày 5/8/1964, đế quốc Mỹ dựng lên sự kiện "Vịnh Bắc Bộ" và bắt đầu leo thang đánh phá miền Bắc. Khu mỏ Quảng Ninh, đặc biệt là Cửa Ông, trở thành một trong những trọng điểm hứng chịu bom đạn ác liệt nhất, bởi nơi đây tập trung các nhà máy, bến cảng, kho tàng, là huyết mạch tiêu thụ than cho cả nước.

Trước tình hình đó, năm 1965, Xí nghiệp bến Cửa Ông đã thành lập đại đội tự vệ Nhà sàng Cửa Ông với 137 người, được trang bị các loại súng từ tiểu liên, trung liên cho đến súng phòng không 12,7mm và 14,5mm. Chỉ trong thời gian ngắn, lực lượng này đã lập nhiều chiến công vang dội, tiêu biểu là bắn rơi hai máy bay Mỹ vào các năm 1965 và 1966. Đến năm 1972, tự vệ Nhà sàng Cửa Ông đã phát triển thành hai tiểu đoàn với 576 người, gồm tiểu đoàn bộ binh và tiểu đoàn pháo cao xạ, được trang bị thêm 4 khẩu pháo 37mm.

Các khẩu pháo mới bổ sung được bố trí thành trận địa pháo 37mm đặt ở hướng tây bắc của Xí nghiệp bến Cửa Ông trên đỉnh quả đồi cao 60m, đối diện với nhà sàng, sát đường quốc lộ 18. Đây là địa thế rất thuận lợi cho việc quan sát máy bay. Hướng bắc là một dãy đồi cao nên máy bay không thể phát hiện từ xa và đánh ở phía sau lại được, hướng này có một trận địa pháo của bộ đội chủ lực yểm trợ. Trận địa pháo 37mm được bố trí theo hình thang, quay theo các hướng Đông Nam, Tây Nam, Bắc và Tây Bắc. Mỗi khẩu được đào một hố rộng 3,5m, và sâu khoảng 1,2m, các khẩu được nối với nhau bằng các giao thông hào và mỗi khẩu pháo cao xạ có một giao thông hào thông ra hầm trú ẩn, chiều rộng của giao thông hào là 80cm, sâu 1,2m.

Mặc dù phải đối mặt với hàng loạt đợt oanh tạc dữ dội từ không quân Mỹ, trận địa pháo 37mm vẫn kiên cường đứng vững, đóng vai trò then chốt, là "lá chắn thép" bảo vệ an toàn khu vực nhà sàng, bến cảng Cửa Ông, và các tuyến đường vận chuyển quan trọng. Theo lời kể của ông Bùi Đức Minh, nguyên chiến sĩ trong Đội tự vệ Nhà sàng Cửa Ông được ghi lại trong cuốn Những di tích lịch sử tỉnh Quảng Ninh, ngày 10/5/1972, khi 8 chiếc máy bay Mỹ chia thành 2 tốp lao vào tấn công 2 mục tiêu là nhà sàng và cảng Cửa Ông, lực lượng tự vệ Nhà sàng Cửa Ông đã phối hợp cùng bộ đội chủ lực, sử dụng chính xác các khẩu pháo 37mm để bắn rơi một chiếc A4 ngay trong loạt đạn đầu tiên, làm nức lòng những chiến sĩ và nhân dân đang chiến đấu bảo vệ Tổ quốc.

Trận địa pháo 37mm không chỉ là nơi phát huy sức mạnh chiến đấu, mà còn là biểu tượng cho tinh thần kiên cường và ý chí quyết thắng của lực lượng tự vệ Nhà sàng Cửa Ông. Mặc dù máy bay Mỹ đã thực hiện hàng trăm lượt tấn công, nhưng với sự hỗ trợ của trận địa pháo, Xí nghiệp bến Cửa Ông vẫn đứng vững, nhanh chóng khôi phục sản xuất sau mỗi đợt oanh kích của kẻ thù.

Trận địa pháo năm xưa hiện nằm trong cụm di tích cầu Poóc Tích 1 - trận địa pháo cao xạ - hầm chỉ huy của Công ty Tuyển than Cửa Ông, tại phường Cửa Ông, TP Cẩm Phả, đã được Bộ Văn hoá Thông tin (nay là Bộ Văn hóa Thể thao & Du lịch) cấp Bằng công nhận là di tích lịch sử năm 1997, địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ hôm nay và mai sau. Chị Lê Kim Anh, công nhân Phân xưởng Giám định, Công ty Tuyển than Cửa Ông, chia sẻ: Khi đứng trước di tích trận địa pháo cao xạ, tôi không khỏi xúc động và cảm phục trước tinh thần chiến đấu kiên cường, bất khuất của thế hệ cha anh - những người đã không tiếc máu xương để bảo vệ nền độc lập, tự do cho Tổ quốc. Với chúng tôi, những người công nhân đang ngày ngày gắn bó với dây chuyền sản xuất, thi đua lao động chính là cách thiết thực để tri ân thế hệ đi trước, đồng thời góp sức viết tiếp trang sử vẻ vang của Xí nghiệp bến Cửa Ông năm xưa, Công ty Tuyển than Cửa Ông hôm nay.

Cùng với vùng than Cửa Ông, mảnh đất Xuân Sơn (Đông Triều) cũng là nơi ghi dấu những chiến công vang dội trong những năm tháng chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ. Di tích Trận địa súng phòng không 12,7mm tại khu Xuân Viên, phường Xuân Sơn chính là chứng tích sống động, nhắc nhớ một thời oanh liệt của quân và dân Xuân Sơn trong cuộc kháng chiến bảo vệ quê hương.

Ngày 15/8/1966, khi máy bay Mỹ ồ ạt đánh phá cầu Cầm, lực lượng phòng không của các xã Hưng Đạo, Xuân Sơn cùng bộ đội phòng không từ các trận địa hai bên bờ sông Cầm và khu vực lân cận đã nhất loạt nổ súng, giăng lưới lửa dày đặc, nhiều tầng, vây chặt đội hình máy bay địch. Trong trận đánh ác liệt ấy, phân đội súng phòng không 12,7mm của dân quân xã Xuân Sơn, tại trận địa gần bến Miếu bên sông Cầm, đã thể hiện sự mưu lược, bản lĩnh và yếu lĩnh tuyệt vời. Những loạt đạn chính xác từ trận địa súng phòng không 12,7mm đã bắn trúng máy bay giặc, khiến một chiếc bốc cháy, rơi xuống trong tiếng hò reo vang dội của quân và dân Đông Triều.