"O du kích nhỏ" Nguyễn Thị Kim Lai: Từ bức ảnh chấn động thế giới đến biểu tượng dung dị của lịch sử Việt Nam

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, bên cạnh những vị chỉ huy tài ba hay những trận đánh quy mô lớn, lịch sử còn được viết lên bởi những con người hết sức bình dị. Bà Nguyễn Thị Kim Lai, nhân vật chính trong bức ảnh “O du kích nhỏ” nổi tiếng thế giới, là một trong những nhân chứng sống động như thế. Hình ảnh nữ du kích nhỏ bé giải đi viên phi công Mỹ to lớn không chỉ làm nức lòng quân dân cả nước lúc bấy giờ mà còn gây chấn động mạnh mẽ trên mặt báo quốc tế.

Nguyễn Thị Kim Lai sinh năm 1948 tại vùng quê nghèo xã Phú Phong, huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh. Năm 1965, khi đế quốc Mỹ leo thang chiến tranh phá hoại miền Bắc, cô gái 17 tuổi Kim Lai, dù vóc dáng vô cùng nhỏ bé, đã hăng hái xung phong tham gia lực lượng dân quân tự vệ tại địa phương, ngày đêm bám trụ bảo vệ quê hương.

Sự kiện lịch sử làm thay đổi cuộc đời bà diễn ra vào chiều ngày 20/9/1965. Khi đó, máy bay Mỹ ném bom đánh phá khu vực Hương Sơn (Hà Tĩnh) và bị lực lượng phòng không của ta bắn hạ. Một viên phi công Mỹ đã nhảy dù thoát thân và lẩn trốn vào rừng sâu. Cùng với lực lượng dân quân và bộ đội, Kim Lai vác súng tham gia lùng sục truy bắt giặc lái. Thật bất ngờ, chính cô dân quân nhỏ bé nhất đội lại là người đầu tiên phát hiện ra William Andrew Robinson – viên phi công Mỹ cao tới 2m2 đang ẩn nấp. Không hề nao núng, Kim Lai đã dũng cảm chĩa súng, bắn ba phát chỉ thiên để báo hiệu cho đồng đội, buộc viên phi công phải giơ tay đầu hàng.

Trên đường áp giải tù binh về huyện, sự tương phản kỳ lạ giữa một bên là nữ du kích Việt Nam nhỏ nhắn, tay lăm lăm khẩu súng trường, và một bên là viên phi công Mỹ cao lớn, lênh khênh bước đi cúi đầu, đã lọt vào ống kính của nhà báo Phan Thoan. Khoảnh khắc ấy đã làm nên bức ảnh “O du kích nhỏ” mang tính biểu tượng cao độ. Bức ảnh được lan truyền với tốc độ chóng mặt, được in lên tem bưu chính phát hành đi nhiều nước, và tạo cảm hứng cho nhà thơ Tố Hữu viết nên những vần thơ bất hủ

"O du kích nhỏ giương cao súng / Thằng Mỹ lênh khênh bước cúi đầu / Ra thế to gan hơn béo bụng / Anh hùng đâu cứ phải mày râu".

Sau chiến công vang dội ấy, “O du kích nhỏ” không chọn ở lại phía sau làm biểu tượng mà tiếp tục xung phong vào chiến trường B5 (Quảng Trị) vô cùng ác liệt để làm y tá quân y. Tại đây, bà đã tham gia cứu chữa cho biết bao thương bệnh binh dưới làn mưa bom bão đạn. Năm 1971, do sức khỏe giảm sút vì sức ép bom mìn, bà xuất ngũ về quê, tiếp tục công tác trong ngành y tế tại địa phương cho đến khi nghỉ hưu.

Điều đặc biệt khiến câu chuyện của bà thu hút giới báo chí là cuộc hội ngộ mang tính nhân văn sâu sắc sau chiến tranh. Năm 1995, một hãng truyền hình Nhật Bản đã sang Việt Nam để làm phim tài liệu và tổ chức cuộc gặp gỡ lịch sử giữa "O du kích nhỏ" Kim Lai và cựu phi công William Andrew Robinson. Từ hai người ở hai đầu chiến tuyến, từng đối đầu nhau giữa lằn ranh sinh tử, họ đã gặp lại nhau giữa thời bình, trao nhau cái ôm và những lời hỏi thăm ân cần, khép lại quá khứ đau thương để hướng tới hòa bình.

Cuộc đời của nữ cựu chiến binh Nguyễn Thị Kim Lai là minh chứng rõ nét cho thấy: trong chiến tranh, những người dân bình thường nhất, nhỏ bé nhất cũng có thể làm nên những điều phi thường. Dù không phải là một nhân vật nổi tiếng theo cách quyền cao chức trọng, nhưng hình ảnh oai hùng và dung dị của bà qua ống kính phóng viên đã vĩnh viễn được tạc vào lịch sử dân tộc.