Phạm Hữu Lầu từ người thợ bình dị đến nhà lãnh đạo cách mạng

Tuổi trẻ trong cảnh nghèo khó và bước đầu tham gia phong trào yêu nước

Phạm Hữu Lầu sinh năm 1906 tại làng Hòa An, Cao Lãnh, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Cha mất sớm, gia đình gặp nhiều khó khăn nên ông phải nghỉ học khi còn nhỏ để làm thợ sơn, rồi làm thợ hớt tóc, phụ giúp mẹ nuôi các em.

Dù cuộc sống thiếu thốn, ông vẫn quan tâm đến tình hình đất nước và sớm tham gia các hoạt động yêu nước. Tháng 8/1926, ông cùng một số thanh niên ở Cao Lãnh tham gia lễ truy điệu nhà yêu nước Phan Châu Trinh. Hoạt động này là một dấu mốc cho thấy sự chuyển biến trong nhận thức và con đường lựa chọn của ông.

Năm 1927, ông tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và được giao nhiệm vụ phát triển tổ chức tại địa phương. Đến năm 1929, ông được kết nạp vào tổ chức cộng sản và tham gia công tác xây dựng phong trào công nhân. Ông được phân công đến đề-pô xe lửa Dĩ An thực hiện chủ trương “vô sản hóa”, trực tiếp sống và làm việc cùng công nhân để tuyên truyền, vận động và phát triển cơ sở cách mạng.

Người cộng sản hoạt động từ những ngày đầu

Trong quá trình hoạt động, Phạm Hữu Lầu tham gia xây dựng tổ chức Đảng tại Nam Kỳ, vận động quần chúng và phát triển phong trào công nhân. Ông là một trong những cán bộ cộng sản đầu tiên có vai trò quan trọng tại khu vực Cao Lãnh và Sa Đéc.

Những năm đầu phong trào cách mạng gặp nhiều khó khăn do sự đàn áp của chính quyền thực dân. Việc xây dựng cơ sở đòi hỏi cán bộ phải bám sát địa bàn, giữ liên lạc và vận động quần chúng trong điều kiện thường xuyên đối mặt với nguy cơ bị bắt. Phạm Hữu Lầu tiếp tục hoạt động, góp phần duy trì và mở rộng phong trào tại địa phương.

Con đường cách mạng của ông vì vậy không chỉ gắn với những nhiệm vụ lãnh đạo mà còn với công việc trực tiếp tổ chức cơ sở, phát triển lực lượng và xây dựng mối liên hệ giữa những người tham gia phong trào.

Những năm tháng tù đày

Do hoạt động cách mạng, Phạm Hữu Lầu nhiều lần bị thực dân Pháp bắt giam. Ông từng bị đày ra Côn Đảo, nơi nhiều chiến sĩ cách mạng bị giam giữ trong điều kiện khắc nghiệt.

Trong tù, các chiến sĩ vẫn tìm cách duy trì liên hệ, học tập lý luận, tổ chức đấu tranh và hỗ trợ nhau vượt qua hoàn cảnh khó khăn. Những năm tháng này là thử thách lớn đối với Phạm Hữu Lầu, đồng thời giúp ông tích lũy thêm kinh nghiệm và củng cố quyết tâm tiếp tục hoạt động.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông được trả tự do và trở về đất liền. Khi thực dân Pháp quay trở lại xâm lược Nam Bộ, ông tiếp tục tham gia công tác lãnh đạo phong trào kháng chiến, đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ trong điều kiện chiến tranh ngày càng ác liệt.

Gánh vác trọng trách trong kháng chiến ở Nam Bộ

Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, Phạm Hữu Lầu được giao nhiều nhiệm vụ quan trọng trong công tác Đảng và chính quyền cách mạng tại Nam Bộ. Ông tham gia lãnh đạo phong trào, xây dựng tổ chức và phối hợp hoạt động ở những địa bàn còn nhiều khó khăn về nhân lực, vật lực.

Tháng 10/1954, tại Hội nghị thành lập Xứ ủy Nam Bộ, ông được bầu làm Ủy viên Thường vụ, Phó Bí thư Xứ ủy Nam Bộ. Đây là thời điểm cuộc kháng chiến chống Pháp vừa kết thúc, nhưng phong trào cách mạng miền Nam phải đối mặt với những biến động chính trị và sự đàn áp ngày càng mạnh của chính quyền Ngô Đình Diệm.

Tháng 6/1957, Phạm Hữu Lầu đảm nhiệm chức vụ Quyền Bí thư Xứ ủy Nam Bộ. Trên cương vị này, ông cùng tập thể Xứ ủy tập trung giữ gìn lực lượng cách mạng, củng cố tổ chức Đảng và duy trì cơ sở trong bối cảnh nhiều cán bộ, đảng viên bị bắt bớ, truy lùng.

Đây là giai đoạn đòi hỏi sự thận trọng và linh hoạt trong lãnh đạo. Việc bảo vệ cán bộ, duy trì liên lạc, giữ vững cơ sở và tìm phương thức đấu tranh phù hợp có ý nghĩa quan trọng đối với sự tồn tại của phong trào cách mạng miền Nam.

Những năm cuối đời và sự hy sinh tại Campuchia

Cuối năm 1957, do bệnh lao phổi nặng, Phạm Hữu Lầu thôi đảm nhiệm chức vụ Quyền Bí thư Xứ ủy Nam Bộ. Tuy nhiên, ông vẫn tiếp tục tham gia công tác và đóng góp ý kiến cho hoạt động của Xứ ủy trong khả năng sức khỏe cho phép.

Ngày 16/12/1959, ông qua đời tại Phnôm Pênh, Campuchia, khi phong trào cách mạng miền Nam đang trải qua giai đoạn vô cùng khó khăn. Ông mất khi mới 53 tuổi, khép lại hơn ba thập niên hoạt động cách mạng.

Năm 1985, hài cốt của ông được đưa về an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ tỉnh Đồng Tháp. Ngày 10/5/2024, Bộ Chính trị công nhận ông là lãnh đạo tiền bối tiêu biểu của Đảng và cách mạng Việt Nam.

Di sản của một nhà cách mạng tiền bối

Cuộc đời Phạm Hữu Lầu gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của phong trào cách mạng ở Nam Bộ từ cuối thập niên 1920 đến những năm đầu cuộc đấu tranh chống chính quyền Ngô Đình Diệm.

Từ công việc phát triển cơ sở trong phong trào công nhân đến những năm tháng tù đày, rồi đảm nhiệm vai trò lãnh đạo Xứ ủy Nam Bộ, ông luôn gắn bó với nhiệm vụ xây dựng tổ chức và giữ gìn lực lượng. Những đóng góp của ông là một phần trong lịch sử đấu tranh của Đảng bộ và nhân dân Nam Bộ.

Tên tuổi Phạm Hữu Lầu ngày nay được ghi nhớ qua các công trình tưởng niệm, trường học và đường phố mang tên ông. Câu chuyện cuộc đời ông góp phần làm rõ vai trò của những cán bộ hoạt động bền bỉ phía sau các sự kiện lớn của lịch sử, những người dành phần lớn cuộc đời để duy trì tổ chức và bảo vệ phong trào cách mạng trong hoàn cảnh đầy thử thách.