Thủ khoa Huân và ba lần dựng cờ giữa vòng vây thực dân Pháp

Từ người thầy giáo đến người cầm vũ khí

Nguyễn Hữu Huân sinh năm 1830 tại vùng Tịnh Hà, tỉnh Định Tường. Thuở nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, học giỏi. Năm 1852, ông đỗ đầu kỳ thi Hương, từ đó được người đời gọi là Thủ khoa Huân. Sau khi đỗ đạt, ông làm giáo thụ, đảm nhiệm công việc dạy học.

Khi thực dân Pháp mở rộng cuộc xâm lược Nam Kỳ, cuộc sống của người dân và nền độc lập của đất nước đứng trước những biến động lớn. Trước tình hình ấy, Nguyễn Hữu Huân rời bỏ công việc dạy học, tập hợp nghĩa sĩ và tham gia phong trào kháng Pháp.

Sự chuyển hướng từ một nhà giáo sang người trực tiếp tổ chức nghĩa quân thể hiện lựa chọn của một sĩ phu trước vận mệnh đất nước. Với ông, việc học và con đường công danh không còn là ưu tiên khi quê hương bị xâm lược.

Ba lần dựng cờ khởi nghĩa

Hoạt động chống Pháp của Nguyễn Hữu Huân trải qua nhiều địa bàn ở Nam Kỳ, trong đó có Mỹ Tho, Tân An và Thuộc Nhiêu. Ông tổ chức lực lượng, liên kết với các nhà yêu nước và tìm cách duy trì cuộc chiến dù quân Pháp liên tục truy quét.

Sau những thất bại và lần bị bắt đầu tiên, ông tìm cách thoát khỏi sự kiểm soát của đối phương, tiếp tục tập hợp nghĩa quân. Ông từng phối hợp với những người kháng Pháp khác, trong đó có Võ Duy Dương, để khôi phục lực lượng.

Những lần khởi nghĩa nối tiếp nhau cho thấy con đường đấu tranh của Thủ khoa Huân không phải một cuộc nổi dậy nhất thời. Mỗi lần lực lượng bị đánh tan hoặc căn cứ bị phá vỡ, ông lại tìm cách trở về địa bàn quen thuộc, vận động người dân và tổ chức lực lượng mới.

Tuy nhiên, tương quan quân sự ngày càng bất lợi. Quân Pháp có ưu thế về vũ khí và phương tiện, trong khi nghĩa quân phải hoạt động phân tán, dựa nhiều vào sự ủng hộ của người dân và điều kiện địa phương. Cuộc đấu tranh của ông vì thế liên tục gặp khó khăn nhưng không chấm dứt ngay sau những thất bại ban đầu.

Tù đày không làm ông từ bỏ con đường đấu tranh

Năm 1864, Nguyễn Hữu Huân bị giao nộp cho thực dân Pháp. Sau đó, ông bị kết án tù khổ sai và đày sang Cayenne, thuộc Guyane thuộc Pháp ở Nam Mỹ.

Việc bị đưa đi lưu đày cách xa quê hương là một đòn giáng nặng nề đối với người lãnh đạo nghĩa quân. Thế nhưng, sau khi được ân xá và trở về năm 1869, ông vẫn tiếp tục liên hệ với những người yêu nước, tìm cách chuẩn bị lực lượng và vũ khí cho cuộc khởi nghĩa mới.

Ông không chọn cuộc sống yên ổn dù từng trải qua cảnh tù đày. Việc tiếp tục hoạt động cho thấy ý chí kiên định của một người đã đặt mục tiêu chống xâm lược lên trên sự an toàn của bản thân.

Những giờ phút cuối cùng

Đầu năm 1875, lực lượng của Nguyễn Hữu Huân tiếp tục gặp khó khăn. Ông bị bắt tại vùng Chợ Gạo sau khi phong trào suy yếu và những người trong lực lượng bị chia rẽ.

Thực dân Pháp tìm cách buộc ông khuất phục nhưng không đạt được mục đích. Ngày 19 tháng 5 năm 1875, Nguyễn Hữu Huân bị hành quyết tại quê nhà, khép lại cuộc đời của một sĩ phu đã dành nhiều năm tổ chức kháng chiến.

Cái chết của ông đánh dấu sự kết thúc của một chặng đường đấu tranh, nhưng tên tuổi Thủ khoa Huân vẫn được lưu lại trong lịch sử kháng Pháp ở Nam Kỳ. Ông trở thành hình ảnh tiêu biểu của lớp sĩ phu từ bỏ công danh để đứng về phía nhân dân trong buổi đầu đất nước bị xâm lược.

Dấu ấn của một sĩ phu không khuất phục

Nguyễn Hữu Huân không chỉ được nhớ đến bởi danh hiệu đỗ đầu kỳ thi Hương. Điều khiến ông trở thành nhân vật đáng chú ý là việc ông nhiều lần trở lại con đường khởi nghĩa, ngay cả sau khi bị bắt và lưu đày.

Cuộc đời ông phản ánh một giai đoạn lịch sử đầy thử thách, khi những phong trào kháng Pháp ở Nam Kỳ phải đối đầu với một lực lượng xâm lược có ưu thế vượt trội. Dù cuối cùng không giành được thắng lợi, những người như Thủ khoa Huân đã góp phần duy trì tinh thần chống ngoại xâm và để lại dấu ấn sâu đậm trong ký ức lịch sử địa phương.