Phan Hữu Dật

Ông Phan Hữu Dật sinh ngày 01/6/1928 tại xã Hương Thạnh, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên (nay là tỉnh Thừa Thiên Huế), một vùng quê giàu truyền thống văn hóa, thi ca, hiếu học và cách mạng [1]. Ông mất ngày 18/4/2019, hưởng thọ 91 tuổi.

Năm 17 tuổi, ông tham gia phong trào cách mạng, giành chính quyền ở kinh đô Huế. Trong Thẻ công tác, ông nêu rõ quá trình công tác từ năm 1946 -1975: Năm 1946 -1948, là cán bộ Ty Thông tin Tuyên truyền Quảng Trị;

Năm 1948-1951, là học Trường chuyên khoa Huỳnh Thúc Kháng, khu IV, Tỉnh đoàn Trường học sinh Hà Tĩnh, Nghệ An, Khu đoàn Trường học sinh khu IV;

Năm 1952, là giáo viên trường Phổ thông Cơ sở Nguyễn Chí Diểu, tỉnh Thừa Thiên, Bí thư chi bộ Trường;

Năm 1953, là Hiệu trưởng trường Phổ thông Cơ sở Phong Phú, tỉnh Thừa Thiên;

Năm 1953-1955, là cán bộ đoàn phát động quần chúng giảm tô Thanh Hóa, cán bộ Sở Giáo dục khu IV, cán bộ phòng chuyên môn Ty Giáo dục Hà Tĩnh, Chủ tịch hội sinh viên trường.

Năm 1955-1963, ông học tập và nghiên cứu tại trường Đại học Tổng hợp Lô-mô-nô-xốp của Liên bang Xô-viết và nhận bằng Phó Tiến sĩ (nay là Tiến sĩ) chuyên ngành Dân tộc học. Giáo sư còn là Ủy viên Ban Chấp hành Liên Chi ủy Đảng bộ Đảng Lao động Việt Nam, Ủy viên Ban Chấp hành Hội đồng hương du học sinh Việt Nam ở Matx-cơ-va.

Năm 1964 - 1975, ông là Chủ nhiệm khoa Sử Đại học Tổng hợp Hà Nội, Phó Bí thư Đảng ủy trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, Ủy viên Thường vụ Trung ương Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam [3].

Ngày 25/4/1975, ông được cử đi “công tác B” đảm nhiệm vai trò tiếp quản trường Đại học Văn khoa Sài Gòn, với cương vị Trưởng ban phụ trách Viện Đại học Sài Gòn, Trưởng ban phụ trách Đại học Văn khoa Sài Gòn, rồi Hiệu trưởng trường Đại học Văn khoa Sài Gòn.

Từ năm 1977, ông trở về Hà Nội và tiếp tục công tác tại trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, được phân công đảm nhiệm các cương vị: Phó Hiệu trưởng, quyền Hiệu trưởng và Hiệu trưởng trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (1985-1988) đồng thời ông kiêm nhiệm Chủ nhiệm Bộ môn Dân tộc học (1986-1988), Ủy viên Hội đồng Quốc gia Chỉ đạo Ban Biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam, Phó Tổng biên tập và Trưởng ban chuyên ngành Dân tộc học Từ điển Bách khoa Việt Nam từ năm 1994 cho đến khi nghỉ hưu.

Hơn 50 năm gắn bó cho sự nghiệp đào tạo, nghiên cứu, ông không chỉ có kiến thức chuyên sâu về Dân tộc học, mà còn trang bị cho mình kiến thức và tư duy khoa học liên ngành của nhiều lĩnh vực: Sử học, Khảo cổ học, Văn hóa học.

Ông là chuyên gia, nhà nghiên cứu Dân tộc học đầu ngành của Việt Nam. Các công trình nghiên cứu của ông tập trung nghiên cứu về các vấn đề lý luận về tộc người, về cộng đồng quốc gia dân tộc và lý thuyết Nhân học; Văn hóa các dân tộc ở Việt Nam, Văn hóa và phát triển; Quá trình tộc người và mối quan hệ dân tộc ở Việt Nam, Đông Nam Á và trên thế giới; Quan điểm về dân tộc học và bình đẳng dân tộc trong lý luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh; Lịch sử hôn nhân và gia đình… Ông có hơn 100 công trình nghiên cứu, trong đó một số sách chuyên khảo như: “Văn hóa lễ hội của các dân tộc ở Đông Nam Á” (Chủ biên, 1992); “Lễ cầu mùa của các dân tộc ở Việt Nam” (Chủ biên, 1994); “Văn hóa Thái Việt Nam” (viết chung với Cầm Trọng, 1995); “Phương sách dùng người của cha ông ta trong lịch sử” (Chủ biên, 1998); “Một số vấn đề về Dân tộc học Việt Nam” (1998); “Góp phần nghiên cứu Dân tộc học Việt Nam” (2003)... Nhiều công trình nghiên cứu của ông đã đặt nền móng cho sự phát triển của ngành Dân tộc học.

Đặc biệt, trong phông Lưu trữ cá nhân của Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo nhân dân Phan Hữu Dật đang bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III có 39 bài viết, báo cáo về vấn đề dân tộc học như: “Bài viết về tên gọi một số các dân tộc ở nước ta hiện nay”; “Bài viết về nguồn gốc dân tộc Dao”; “Bài viết về dân tộc học và chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước ta”; “Báo cáo tổng quan về sự phát triển của các dân tộc thiểu số Việt Nam trong thế kỷ XX”; “Bài viết về vấn đề dân tộc trong toàn cầu hóa”…

Bên cạnh đó, Giáo sư là người trực tiếp tham gia và làm chủ nhiệm các công trình, đề tài khoa học quan trọng cấp Nhà nước “Văn hóa Việt Nam trong sự phát triển sắc thái văn hóa vùng và tộc người”, “Những vấn đề lý luận và thực tiễn cấp bách liên quan đến các dân tộc, sắc tộc trên thế giới và ở nước ta hiện nay”; Chính sách dân tộc của Đảng”… và tham gia đào tạo nhiều cử nhân Dân tộc học, Nhân học và Sử học. Nhiều sinh viên, học viên đã trở thành các nhà khoa học, quản lý, giáo dục nổi tiếng. Giáo sư luôn cố gắng duy trì và nuôi dưỡng tình yêu dành cho khoa học trong sinh viên và nghiên cứu sinh. Trong những năm cuối đời, Giáo sư đã dành tặng toàn bộ thư viện của mình cho khoa Nhân học và sáng lập Quỹ Giải thưởng Phan Hữu Dật mỗi năm để trao cho sinh viên, học viên và nghiên cứu sinh của khoa có thành tích học tập xuất sắc. Giải thưởng là nguồn động viên, truyền cảm hứng nghiên cứu khoa học trong sinh viên Nhân học.

Với những đóng góp không mệt mỏi cho ngành Dân tộc học nói riêng và khoa học nói chung, Giáo sư đã vinh dự được Đảng và Nhà nước phong tặng nhiều danh hiệu cao quý: chức danh Giáo sư (1996); Nhà giáo nhân dân (2008); Huân chương Lao động hạng Nhất (1988);…, Giải thưởng Nhà nước về lĩnh vực khoa học và công nghệ (2005) với công trình: “Một số vấn đề về Dân tộc học Việt Nam”.

Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo nhân dân Phan Hữu Dật vẫn sẽ mãi là tấm gương sáng về tinh thần ham học hỏi, nghiên cứu khoa học cho nhiều thế hệ học trò hôm nay và mai sau học tập và noi theo./. Chú thích:
1. https://nhanhoc.edu.vn/gs-ngnd-phan-huu-dat/
2. https://dantri.com.vn/giao-duc/gs-phan-huu-dat-nha-dan-toc-hoc-dau-nganh-cua-viet-nam-qua-doi-20190420163741940.htm
3. Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, Phông Ủy ban Thống nhất Chính phủ, hồ sơ 51626, tờ 01.