Pò Kép là địa danh lịch sử gắn với hoạt động cách mạng của đồng chí Phùng Chí Kiên và các chiến sĩ du kích Bắc Sơn

Sau cuộc chạm trán này, địch tổ chức truy kích gắt gao, dẫn tới sự hy sinh anh dũng của đồng chí Phùng Chí Kiên tại Khau Pàn (Ngân Sơn) – một mất mát lớn của cách mạng Việt Nam. Chúng ta hãy cùng lắng nghe lời kể của đồng chí Mã Thành Kính – nhân chứng trực tiếp theo đoàn năm ấy, để hiểu rõ hơn về những khoảnh khắc căng thẳng, quyết liệt và tinh thần kiên cường của các chiến sĩ: Tháng 5 năm 1941 hội nghị Trung ương lần thứ 8 của Đảng ta họp tại Pác Bó. Sau khi họp xong, ban liên tỉnh Cao-Bắc-Lạng có nhiệm vụ tổ chức đưa số đại biểu Trung ương về xuôi. Đoàn đại biểu quan trọng này gồm có các đồng chí Trường Chinh, Hoàng Quốc Việt, Hoàng Văn Thụ. Các anh Bế Sơn Cương, Duy Tiến tức Tràng và tôi được ban liên tỉnh chỉ định và được đồng chí bí thư trực tiếp giao nhiệm vụ. Nhiệm vụ chúng tôi là dẫn đường sao cho an toàn, trót lọt từ Pác Bó đến Bắc Sơn. Chúng tôi đã hoàn thành công việc được giao, sau khi làm xong nhiệm vụ tổ chúng tôi được cấp trên cho ở lại tham gia đội du kích Bắc Sơn chống khủng bố. Để bảo toàn lực lượng, sau một thời gian chiến đấu, một phần lực lượng của du kích Bắc Sơn được lệnh tạm rút. Bộ phận được tạm rút bấy giờ được chia làm hai ngả: Bộ phận ra biên giới do đồng chí Đặng Văn Cáp phụ trách đi ra phía Đồng Đăng. Còn bộ phận lên Cao Bằng do đồng chí Hà Khai Lạc dẫn đường, vì đồng chí Lạc mấy năm trước đi buôn trâu, buôn thuốc phiện đã khá quen thuộc đường đi lối lại vùng giáp ranh hai tỉnh Cao Bằng và Bắc Cạn. Bộ phận này có bẩy người gồm đồng chí Hà Khai Lạc, Phùng Chí Kiên, Huy tức Huy Còm, Duy Tiến tức Tràng, Quý, Bế Sơn Cương và tôi. Lúc này là tháng 8 năm 1941. Chúng tôi khởi hành từ khu du kích Bắc Sơn sang tới vùng Yến Lạc thuộc châu Na Rì đã phải mất ba đêm. Sáng ngày thứ tư, chúng tôi lên tới địa phận Pò Kép, xã Văn Học, đã cách đồn Yến Lạc gần chục cây số. Tới đây, gặp một nhà ở lẻ ven rừng. Nhà ở trên một đám ruộng bậc thang. Nhà này vốn làm nghề nung ngói máng. Anh Hà Khai Lạc quen biết nhà này từ hồi đi lại buôn thuốc phiện. Chúng tôi lên nhà hỏi mua gạo, thức ăn và nấu nhờ bữa trưa. Cơm nước xong, chúng tôi còn nghỉ ngơi trên nhà. Đoàn có phân công nhau bố trí canh gác. Chưa kịp nghỉ ngơi, thì đã thấy một toán người đang đi vào đầu nhà. Đi cuối đám người này, anh Khai Lạc trông thấy viên chánh tổng trước đây đã quen biết. Trong tay hắn, chiếc gậy song uốn cong chỗ tay cầm thỉnh thoảng đưa lên quay vùn vụt. Rõ ràng điệu bộ hắn đang ra oai. Bước vào trước cửa nhà, hắn giở giọng: - Chúng mày đi ăn cướp hả? Hắn hỏi lộ vẻ đầy hách dịch. - Thưa thầy, không giấu gì thầy, chúng tôi đi buôn ít thuốc phiện. Cũng đã khá lâu, nhân tiện qua đường tại vào đây... Hà Khai Lạc trả lời bình tĩnh, khá tự nhiên và cùng với tư thế sẵn sàng đối phó nếu hắn giở trò không bình thường. - Buôn với bán gì! Chúng mày đi làm cộng sản lại còn dám bịt mắt che tại bọn tao nữa hả? Hai mắt hắn như mắt cú vọ nhìn chòng chọc vào chúng tôi. Và hắn gân cổ lên, quát: “Nào, đứa nào có thẻ đứng sang một bên! Còn thằng nào không thẻ hãy đứng nguyên tại chỗ!” Vừa nói, chiếc ba toong trong tay hắn vừa chỉ chủ. Chúng tôi liếc nhìn nhau và rút tiền đưa hắn mấy chục. Hắn không cầm. Có thể hắn cũng muốn lấy tiền, nhưng cũng còn giữ sĩ diện trước đám hương dõng cùng bọn tay chân lau nhau. Bởi vai vế y đường đường một viên chánh tổng đương chức. Và, mặt khác quan trọng hơn, với y cái chính lúc này không phải mấy chục đông bạc, mặc dù lúc bấy giờ con trâu mộng mới sáu bảy đồng mà là mề đay, phẩm hàm thăng quan tiến chức, một khi nộp được cho viên Tây đồn Yến Lạc vài cái đầu cộng sản (!) Tôi đứng phía sau nghe cái giọng nó, đã điên tiết lên rồi. Tôi thò tay vào dưới áo. Nhưng lại sực nghĩ, súng lục không chắc nó gục tại chỗ. Tôi lẻn qua phía sau tới chỗ Quý. Khẩu của Quý súng thập-pò hoọc. Thấy tôi nháy mắt, anh Quý rút khẩu pò- hoọc nhằm thằng chánh tổng nổ luôn một viên. Nó đổ nhào lập tức nhưng không chết. Mũi súng hơi chúc xuống. Viên đạn không đúng rốn mà chỉ vào đũng quần. Hắn chỉ bị bay mất một hòn dái. Khi nổ súng, cả đám lau nhau dây máu ăn phần kia đều chạy toán loạn, mỗi đứa một ngả. Như vậy là từ lúc chúng tôi đi vào nhà này, hỏi thổi nhờ cơm trưa, thì đã có kẻ xấu nào đó trông thấy, và đi báo luôn chánh tổng. Còn người chủ nhà, kể cả con cái họ chúng tôi hoàn toàn không có gì ngờ vực. Sau khi xảy ra vụ đụng đầu, chúng tôi tiếp tục hành trình. Khi đã đi khuất vào rừng, chúng tôi dừng lại nhận định và bàn về hướng đi............. Sau khi bàn bạc, cả đoàn quyết định không đi đường ngắn do đã bị lộ, mà chọn hướng xuyên rừng già lên Bằng Khẩu – theo quốc lộ 3 phụ ra Bel-le – về Khuổi Slẩu để đảm bảo an toàn. Hành trình kéo dài nhiều ngày qua rừng sâu hiểm trở, thiếu thốn lương thực, phải ngủ dưới gốc cây, chống chọi với vắt, đói rét và kiệt sức. Khi ra tới bìa rừng và vào một xóm nhỏ, do người dân lo sợ nên lánh đi và có thể đã báo tin, khiến tình thế càng nguy hiểm. Đoàn buộc phải tiếp tục di chuyển trong đêm. Địch nhanh chóng tổ chức bao vây, lùng sục. Trong một cuộc chạm trán, đồng chí Phùng Chí Kiên bị thương nặng và sau đó hy sinh; đồng chí Huy Còm cũng rơi vào tay địch. Lực lượng còn lại vừa chiến đấu, vừa tìm đường thoát khỏi vòng vây. Trên đường rút lui, đoàn nhận được sự giúp đỡ quý báu của nhân dân (như chia sẻ cơm nắm, hỗ trợ cải trang), nhờ đó vượt qua hiểm nguy và trở về trạm liên lạc an toàn. Pò Kép hôm nay trở thành “địa chỉ đỏ”, nhắc nhở thế hệ sau về một thời kỳ đấu tranh oanh liệt và sự hy sinh to lớn vì độc lập dân tộc.

ảnh: Di tích lịch sử Pò Kép, xã Văn Học, huyện Na Rì (nay là xã Cường Lợi)