THIẾU TƯỚNG TÔ KÝ - HUYỀN THOẠI NGHĨA HIỆP KIÊN TRUNG CỦA QUÂN VÀ DÂN NAM BỘ

Thiếu tướng Tô Ký sinh ngày 5 tháng 9 năm 1919 tại làng Bình Lý, huyện Hóc Môn, tỉnh Gia Định (nay thuộc xã Bình Mỹ, huyện Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh). Sinh trưởng tại vùng đất cách mạng Mười tám thôn vườn trầu, nhà nghèo nên ông phải sớm dừng học để phụ giúp gia đình. Với bản tính cần cù, trượng nghĩa và yêu nước, ông vừa làm ruộng vừa học chữ Hán, đồng thời rèn luyện võ thuật tinh thông để giúp đỡ người nghèo khổ. Năm 1936, ông bắt đầu tham gia các hoạt động yêu nước trong phong trào Thanh niên Dân chủ và Hội Tương tế ái hữu. Nhờ sự hoạt động tích cực, ông chính thức được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương vào tháng 4 năm 1937 và nhanh chóng trở thành một Huyện ủy viên năng nổ tại địa bàn Hóc Môn. 

Con đường hoạt động cách mạng của người thanh niên Tô Ký trải qua nhiều thử thách khốc liệt dưới ách áp bức của kẻ thù. Giai đoạn từ năm 1939 đến năm 1945, ông hai lần bị thực dân Pháp bắt giam và tra tấn dã man tại Khám Lớn Sài Gòn nhưng luôn giữ vững khí tiết kiên cường. Địch kết án đày ông lên căng Tà Lài, một trại giam biệt lập nằm sâu trong rừng Cát Tiên. Tại đây, với danh tiếng và sự nghĩa hiệp vốn có, ông đã khuất phục và cảm hóa nhiều tay giang hồ hảo hán yêu nước, đồng thời tổ chức vượt ngục thành công vào tháng 3 năm 1941 cùng các đồng chí cốt cán để gầy dựng lại cơ sở cách mạng. Bi kịch ập đến khi cha của ông — cụ Tô Nếp, một chiến sĩ tham gia Khởi nghĩa Nam Kỳ — bị giặc bắt giữ và thủ tiêu trên sông Sài Gòn. Biến đau thương thành hành động, sau lần vượt ngục thứ hai vào tháng 3 năm 1945, ông trở về trực tiếp tham gia lãnh đạo giành chính quyền tại tỉnh Gia Định trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945. 

Khi thực dân Pháp quay trở lại xâm lược Nam Bộ, đồng chí Tô Ký đã thể hiện tài năng chỉ huy quân sự kiệt xuất. Ông cùng người đồng đội chí thiết Trần Văn Trà thành lập và lãnh đạo Giải phóng quân Liên quận Hóc Môn - Bà Điểm - Đức Hòa, lực lượng vũ trang cách mạng đầu tiên tại Nam Bộ do Đảng lãnh đạo. Trong thời kỳ chiến trường hỗn loạn, bằng uy tín và tính cách hào hiệp đặc trưng của người Nam Bộ, ông đã thu phục thành công nhiều nhóm vũ khí tự phát và lực lượng giang hồ hảo hán đứng vào hàng ngũ kháng chiến. Ông giữ chức Khu bộ phó Khu 7, sát cánh cùng Trung tướng Nguyễn Bình thống nhất các lực lượng vũ trang miền Đông. Sau năm 1954, ông tập kết ra Bắc, được phong quân hàm Thiếu tướng vào năm 1961 và đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như Tư lệnh kiêm Chính ủy Sư đoàn 338, Chánh án Tòa án Quân sự Trung ương, kiêm Tư lệnh và Chính ủy Quân khu 3. 

Sau khi đất nước thống nhất, Thiếu tướng Tô Ký tiếp tục đóng góp to lớn vào công cuộc xây dựng ngành giao thông vận tải và dầu khí ở phía Nam cho đến khi qua đời vào ngày 19 tháng 2 năm 1999. Năm 2010, ông được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân nhằm tôn vinh những công lao vĩ đại cho tổ quốc.