THÔNG TIN DI TÍCH ĐỊA ĐIỂM THÀNH LẬP TRUNG ĐOÀN CÔNG BINH 151 (15/01/1951) TẠI XÓM KHUÂN LÂN, HỢP THÀNH, THÁI NGUYÊN

Hợp Thành là một xã miền núi, nằm trong An toàn khu (ATK) của huyện Phú Lương (cũ) thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 - 1954). Nơi đây được chọn là địa điểm tổ chức Đại hội chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất năm 1952. Đây cũng là nơi thành lập Trung đoàn Công binh 151 (15/01/1951), đơn vị công binh cấp Trung đoàn đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Từ đường tròn trung tâm phường Phan Đình Phùng, tỉnh Thái Nguyên ngược lên phía bắc theo Quốc lộ 3 khoảng 20 km đến ngã ba xã Phú Lương (thị trấn Đu cũ), rẽ trái đi khoảng 5 km đến trung tâm UBND xã Hợp Thành. Từ đây đi tiếp lên phía bắc khoảng 3 km là tới di tích Địa điểm thành lập Trung đoàn Công binh 151.

Sau khi Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, trước yêu cầu phát triển lực lượng vũ trang nhân dân, ngày 25/3/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 34/SL Về tổ chức Bộ quốc phòng, trong đó có Cục Công chính giao thông. Ngày 02/12/1946, Bộ Quốc phòng - Tổng Tư lệnh ra Mệnh lệnh số 05-VMP/ĐB chuyển Công chính giao thông thành Cục Giao thông công binh. Sau Hội nghị cán bộ Trung ương (26/01 - 05/02/1949), Cục Giao thông công binh đổi tên thành Cục Công binh.

Ngày 01/01/1951, Bộ Quốc phòng - Tổng Tư lệnh ra Nghị quyết số 01/NQ: Chuyển Cục Công binh làm cơ sở để thành lập Trung đoàn Công binh. Tiếp đó, ngày 07/01/1951 Bộ ra Quyết định số 44/QĐ thành lập Trung đoản 151 trực thuộc Bộ Tổng tham mưu, có nhiệm vụ tổ chức vượt sông, sửa chữa đường sá, làm công sự sở chi huy, làm công tác bộc phá lớn, thực hiện công tác huấn luyện và đào tạo cán bộ từ tiểu đội đến đại đội cho các đại đoàn, mặt trận liên khu. Cơ cấu Trung đoàn Công binh 151 gồm có: Ban Chỉ huy Trung đoàn và cơ quan đoàn bộ do cán bộ chủ chốt của Cục Công binh; Tiểu đoàn 333 từ Cục Công binh chuyển về; Tiểu đoàn 60 từ Đại đoàn 308 chuyển về và mang phiên hiệu Tiểu đoàn 444. Đây là Trung đoàn Công binh đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam.

Theo cuốn sách: 55 năm Quân đội Nhân dân Việt Nam (Biên niên sự kiện) do Nhà xuất bản Quân đội nhân dân - Hà Nội xuất bản năm 1999, trang 107: “Ngày 15/1/1951, thành lập Trung đoàn Công binh 151 tại rừng Khuân Lân (xã Hợp Thành, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên). Biên chế: Tiểu đoàn 333 (thành lập năm 1949), Tiểu đoàn 444 (nguyên là Tiểu đoàn 60, Đại đội Bộ binh 308) và các cơ quan: Tham mưu, Chính trị, Cung cấp, Quân y, Xưởng Sửa chữa quân cụ, Trung đội Vận tải, Đại đội Thông tin liên lạc và Cảnh vệ (tháng 9/1951 thành lập Tiểu đoàn 555). Trung đoàn trưởng là Phạm Hoàng. Chính ủy là Lê Khắc".

Ngày 23/01/1951, trong Quyết định của Bộ Quốc phòng - Tổng Tư lệnh do Đại tướng Võ Nguyên Giáp ký, chỉ rõ: “Phê chuẩn việc thành lập Trung đoàn Công binh trực thuộc Bộ mang phiên hiệu Trung đoàn 151” (tiền thân của Lữ đoàn Công binh Công trình 229 ngày nay).

Ra đời trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp đang chuyển sang giai đoạn ác liệt, Trung đoàn Công binh đã liên tục tham gia các chiến dịch lớn như: Trần Hưng Đạo, Hoàng Hoa Thám, Quang Trung, Hoà Bình, Tây Bắc, Thượng Lào và chiến cuộc Đông - Xuân 1953 - 1954, đỉnh cao là Chiến dịch Điện Biên Phủ. Kết thúc Chiến dịch Tây Bắc năm 1952, Trung đoàn Công binh được Chủ tịch Hồ Chí Minh trao tặng lá cờ thêu 4 chữ vàng “Mở đường thắng lợi”. Từ đó, “Mở đường thắng lợi” đã trở thành truyền thống của Bộ đội Công binh Việt Nam anh hùng.

Để đánh dấu nơi thành lập, cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 151 đã đánh dấu, khắc chữ trên tảng đá nằm bên trên sườn đồi trong lán lợp lá cọ. Tại vị trí địa điểm thành lập Trung đoàn Công binh năm xưa là rừng, trải qua thời gian dài không còn lại dấu tích. Trong các vườn nhà dân quanh xóm Khuân Lân chỉ còn một vài dấu tích hầm hào của đơn vị xưa kia đã ở, làm việc. Địa điểm thành lập Trung đoàn Công binh 151 (15/01/1951) hiện nay chỉ còn di tích. Tại trước thời điểm dựng bia di tích, trên sườn đồi có hòn đá nằm bên trong lán xưa được lợp lá cọ, đánh dấu nơi thành lập Trung đoàn Công binh 151 tại xóm Khuân Lân, xã Hợp Thành, tỉnh Thái Nguyên. Những tài liệu liên quan di tích hiện nay có một số cuốn sách viết về lịch sử truyền thống của Trung đoàn Công binh 151 (tiền thân của Lữ đoàn 229).

Để ghi dấu tích địa điểm thành lập Trung đoàn Công binh 151, Lữ đoàn 229 đã xây dựng Văn bia di tích vào năm 1990 và thường xuyên được củng cố, tu sửa và nâng cấp trong các năm 1999, 2015, 2020, 2025. Khu vực Văn bia có tổng diện tích gần 300 m², trong đó trung tâm Văn bia có diện tích 80 m². Đế móng Văn bia được đổ bê tông cốt thép kiên cố, thân bia được cấu tạo bởi 2 khối đá nguyên khối xếp chồng hình cánh buồm, được chọn tại Hòa Bình thể hiện sự vững chắc, trường tồn và vươn lên cùng thời gian; xung quanh Văn bia được xây tường hoa, lát đá nền văn bia, trồng cây cảnh, cây bóng mát, các bậc lên xuống được ốp đá. Quá trình xây dựng Văn bia, Lữ đoàn 229 đồng thời triển khai thi công nhiều công trình, phần việc ý nghĩa như mở rộng gần 5km đường cấp phối, trên cơ sở đường liên xóm từ Uỷ ban Nhân dân xã Hợp Thành vào Văn bia và khu Di tích Đại hội thi đua toàn quốc lần thứ Nhất (hoàn thành vào tháng 5/2000), tu sửa các hạng mục trong khuôn viên nhà văn hoá xóm Khuân Lân, trao tặng các ngôi nhà tình nghĩa cho các gia đình chính sách, trao tặng các thư viện xanh cho các trường học trên địa bàn…

Trải qua 75 năm xây dựng, chiến đấu và trưởng thành, lớp lớp các thế hệ cán bộ, chiến sỹ Trung đoàn Công binh 151 (nay là Lữ đoàn 229) nói riêng và Binh chủng Công binh nói chung đã cống hiến công sức, trí tuệ và xương máu, lập nhiều chiến công oanh liệt, góp phần to lớn vào sự nghiệp giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Với những giá trị và ý nghĩa lịch sử trên, ngày 31/12/2025 Uỷ ban Nhân dân tỉnh Thái Nguyên đã ban hành Quyết định số 2741/QĐ-UBND quyết định xếp hạng di tích lịch sử: Địa điểm thành lập Trung đoàn Công binh 151 (15/01/1951), xã Hợp Thành, tỉnh Thái Nguyên trong những năm chiến đấu chống thực dân Pháp xâm lược, là Di tích lịch sử cấp tỉnh.