TRẦN HỮU TƯỚC – CHIẾC BA LÔ MANG THEO CẢ MỘT NGÀNH Y
TRẦN HỮU TƯỚC – CHIẾC BA LÔ MANG THEO CẢ MỘT NGÀNH Y
Có những người bước vào kháng chiến với một khẩu súng trên vai. Cũng có người mang theo một chiếc ba lô mà bên trong chỉ có những dụng cụ y khoa đơn sơ. Giáo sư, bác sĩ Trần Hữu Tước thuộc về thế hệ thứ hai. Ông không chỉ chữa bệnh cho những người bị thương mà còn đặt nền móng cho một chuyên ngành y học trong điều kiện chiến tranh thiếu thốn. Cuộc đời ông là câu chuyện về một người thầy thuốc đã mang nghề nghiệp của mình đi qua nhiều chiến tuyến, từ Hà Nội đến Liên khu III, Liên khu IV rồi lên Việt Bắc, nơi một bệnh khoa Tai Mũi Họng được dựng lên giữa rừng sâu.
Sinh năm 1913, Trần Hữu Tước được đào tạo y khoa trong thời kỳ nền y học hiện đại ở Việt Nam còn đang hình thành. Sau Cách mạng tháng Tám, ông trở về Hà Nội và tham gia xây dựng nền y học mới. Tại Trường Đại học Y Dược Việt Nam, ông được mời giảng dạy và xây dựng chuyên ngành Tai Mũi Họng. Một dấu mốc đáng chú ý là ông là giáo sư đầu tiên giảng bài chuyên ngành Tai Mũi Họng bằng tiếng Việt, trong khi trước đó sinh viên y khoa vẫn phải học chuyên ngành này bằng tiếng Pháp.
Nhưng giảng đường không giữ ông lại được lâu. Tháng 12/1946, khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, Trần Hữu Tước trực tiếp tham gia chiến đấu tại Mặt trận Hà Nội. Sau khi rời Thủ đô, ông cùng các đồng nghiệp tiếp tục công việc y tế tại nhiều địa bàn thuộc Liên khu III và Liên khu IV. Trong hoàn cảnh ấy, một ngành y vốn cần phòng mổ, dụng cụ, thuốc men và những điều kiện chuyên môn ổn định lại phải liên tục di chuyển để tránh các cuộc càn quét.
Có lẽ chính từ những chuyến di chuyển ấy mà hình ảnh chiếc ba lô trở nên đặc biệt. Trần Hữu Tước không có một bệnh viện cố định để làm việc. Ông mang theo bộ đồ nghề trên lưng, cùng một số y tá và học trò, rồi dựng lại nơi chữa bệnh ở địa điểm mới. Ban đầu chỉ có hai y tá giúp việc, nhưng ông vẫn bắt tay xây dựng chuyên ngành Tai Mũi Họng trong điều kiện kháng chiến. Khi bệnh viện bị địch đánh phá, cả khoa lại phải chuyển đi nơi khác. Từ Văn Điển, đơn vị đi qua Liên khu III rồi cuối cùng lên Việt Bắc.
Điều đáng nể không nằm ở việc một bệnh viện có thể di chuyển, mà ở chỗ kiến thức chuyên môn cũng được mang theo cùng con người. Một ngành y không thể chỉ tồn tại trong những tòa nhà. Nó tồn tại trong người thầy thuốc, trong những bài giảng, trong cách chẩn đoán, trong những đôi tay biết phẫu thuật và trong những học trò được đào tạo để tiếp tục công việc. Vì vậy, khi Trần Hữu Tước cõng chiếc ba lô chứa dụng cụ y khoa đi qua những vùng kháng chiến, ông cũng đang mang theo cả một chuyên ngành để nó không bị đứt đoạn bởi chiến tranh.
Cuộc sống trong kháng chiến đối với một bác sĩ chuyên khoa cũng khắc nghiệt không kém những người ở tuyến đầu. Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi lại rằng có thời điểm Trần Hữu Tước mắc bệnh đường ruột nặng nhưng vẫn nhất quyết không trở về vùng địch tạm chiếm để chữa trị. Ông lựa chọn ở lại vùng tự do, tiếp tục làm việc cùng đồng nghiệp và người dân trong điều kiện thiếu thốn. Những năm tháng ấy, ông cùng mọi người sống trong những căn lán đơn sơ, mặc áo nâu, lội nước tránh giặc và cùng chăm sóc bệnh nhân.
Đến Việt Bắc, một cơ sở Tai Mũi Họng Trung ương được xây dựng trong rừng với lực lượng ban đầu rất nhỏ. Không có một hệ thống bệnh viện hoàn chỉnh như thời bình, những người thầy thuốc phải tận dụng tối đa những gì mình có. Chính trong hoàn cảnh ấy, Trần Hữu Tước vừa điều trị, vừa giảng dạy, vừa xây dựng đội ngũ chuyên môn. Công việc của ông vì thế có hai mặt song song: chữa bệnh cho người đang cần mình và chuẩn bị những người có thể tiếp tục chữa bệnh sau mình.
Nhìn vào câu chuyện ấy, người ta có thể thấy một dạng “chiến đấu” rất khác. Không có trận địa pháo, không có tiếng súng đáp trả, nhưng mỗi ca bệnh vẫn cần một quyết định chính xác; mỗi học trò vẫn cần một bài giảng; mỗi dụng cụ y khoa vẫn phải được giữ gìn cẩn thận bởi không phải lúc nào cũng có thể thay thế. Trong một hoàn cảnh mà mọi thứ đều thiếu, trình độ chuyên môn của người thầy thuốc trở thành một nguồn lực đặc biệt quý giá.
Sau này, Trần Hữu Tước tiếp tục dành nhiều năm cho ngành Tai Mũi Họng và đào tạo các thế hệ bác sĩ. Những nền móng được đặt trong thời chiến trở thành tiền đề cho sự phát triển của chuyên ngành trong thời bình. Bởi vậy, khi nhắc đến ông, người ta không chỉ nhớ một bác sĩ từng tham gia kháng chiến, mà còn nhớ một người đã góp phần xây dựng một chuyên ngành y khoa ở Việt Nam từ những điều kiện ban đầu hết sức gian nan.
Có lẽ hình ảnh đẹp nhất về Trần Hữu Tước không phải là một giáo sư đứng trên bục giảng, mà là một người bác sĩ mang chiếc ba lô dụng cụ đi giữa những cánh rừng. Chiếc ba lô ấy nhỏ hơn rất nhiều so với một bệnh viện, nhưng trong đó có những thứ mà ông nhất quyết không để chiến tranh lấy đi: kiến thức, nghề nghiệp và trách nhiệm với người bệnh. Mỗi lần bệnh viện phải chuyển địa điểm, ông lại mang những thứ ấy đi cùng mình và bắt đầu lại từ đầu.
Thời hoa lửa vì thế cũng có một màu rất khác: màu của những chiếc áo blouse giữa rừng, của những lớp học y khoa bên những căn lán đơn sơ, của tiếng gọi bệnh nhân trong một bệnh viện luôn có thể phải di chuyển bất cứ lúc nào. Trần Hữu Tước cho thấy có những con người không cần đứng giữa một trận đánh để góp phần vào lịch sử. Họ giữ cho sự sống tiếp tục được chăm sóc, giữ cho tri thức không bị thất truyền và giữ cho một ngành nghề không bị chiến tranh làm gián đoạn. Từ một chiếc ba lô nhỏ, một nền móng lớn đã được mang đi qua những năm tháng gian nan ấy.
