TRẦN NGÔN CHI

Trần Ngôn Chi, có tài liệu ghi là Ngôn Tri, khi hoạt động bí mật mang bí danh Nguyễn Hải, sư Định. Không rõ năm sinh, hy sinh năm 1945 tại tỉnh Quảng Yên. Người làng Đông Khê, huyện Hải An, tỉnh Kiến An, nay là phường Đông Khê, quận Ngô Quyền, thành phố Hải Phòng.

Xuất thân trong một gia đình trung nông lớp trên, được gia đình chăm lo việc học tập; khi đi học trường tiểu học Pháp -Việt, do ảnh hưởng của thầy giáo, bạn bè Trần Ngôn Chi đã sớm có những tư tưởng tiến bộ, thể hiện tinh thần yêu nước. Đến tuổi trưởng thành, phong trào cách mạng ở Đông Khê đã khá mạnh, nhất là thời kỳ Mặt trận Dân chủ. Các tổ chức ái hữu, Tương tế rồi Truyền bá quốc ngữ được thành lập. Đặc biệt sách báo do Đảng Cộng sản xuất bản được truyền bá rộng, cuốn hút thanh niên. Trần Ngôn Chi và các bạn cùng trang lứa, đồng hương như Trần Các, Trần Viết Diệu (An Ngảnh) được giác ngộ. Từ nhóm cốt cán này tổ chức thanh niên dần mở rộng, thu hút đến vài chục thanh niên nam nữ mọi tầng lớp tham gia. Đông Khê trở thành một trung tâm của phong trào thanh niên. Kết quả ấy có đóng góp của Trần Ngôn Chi.

Cuối năm 1939 ông bị địch bắt, kết án 6 tháng tù, giam ở nhà lao Hải Phòng, hết hạn phải an trí tại chùa Thủ Sĩ, xã Thiện Phiến, tỉnh Hưng Yên. Tại đây, Trần Ngôn Chi đã liên hệ được với bên ngoài, giới thiệu một số cán bộ Xứ uỷ Bắc Kỳ và khu B về bắt liên lạc với nhóm thanh niên phản đế ở Đông Khê. Từ nhóm nòng cốt Đông Khê, mở rộng ra các làng Trung Hành, Hàng Kênh, Dư Hàng, Lạc Viên... Cuối năm 1940 Trần Ngôn Chi trốn khỏi nơi cư trú, liên hệ được với Xứ uỷ, được phân công về huyện Kim Thành củng cố phong trào. Ông cùng ông già Đôi, ông giáo Nghĩa - đều là cán bộ địa phương – được phân công phụ trách từng khu vực để xây dựng cơ sở cách mạng. Tháng 2/1942, Trần Ngôn Chi kết nạp Nguyễn Thành Chương (Hoằng), Nguyễn Thế Dị vào Đảng Cộng sản Đông Dương, thành lập chi bộ Đảng đầu tiên của huyện do ông làm Bí thư.

Từ khi có chi bộ Đảng, các tổ chức cứu quốc phát triển rộng khắp huyện, xây dựng được đường dây liên lạc của Xứ uỷ Hải Phòng - Kim Thành - Thành phố Hải Dương, Cống Mỹ, Đình Dù... Trong khi phong trào phát triển, tháng 4/1943 cơ sở Hải Phòng bị phá, địch theo đầu mối truy lùng, cán bộ của Xứ uỷ, của khu B, nhiều cán bộ chủ chốt của Kim Thành cũng bị sa vào tay giặc, trong đó có Trần Ngôn Chi, nhạc sĩ Đỗ Nhuận, Nguyễn Thế Dị, Nguyễn Thành Chương, sư Cần. Thực dân Pháp kết án Trần Ngôn Chi năm năm tù, Đỗ Nhuận ba năm... rồi đày đi Sơn La. Sau ngày Nhật đảo chính Pháp 9/3/1945, Trần Ngôn Chi trốn khỏi nhà tù, trở về hoạt động ở Tiên Lãng, Kiến An. Trước khởi nghĩa được điều về làm Bí thư Tỉnh uỷ Quảng Yên. Lúc này, bọn thổ phỉ hoành hành cướp phá ở các huyện vùng núi, Trần Ngôn Chi đã hy sinh trong một trận chỉ huy quân dân tiễu phỉ do tên Nguyễn Kim Thành cầm đầu.