Trần Nhân Tông: từ lên ngôi giữa thời kỳ nhiều thử thách đến hội nghị Bình Than và Diên Hồng

Từ lên ngôi giữa thời kỳ nhiều thử thách đến hội nghị Bình Than và Diên Hồng gắn với tên tuổi Trần Nhân Tông trong một giai đoạn nhiều biến động. Đằng sau kết quả được ghi nhớ là cả một bối cảnh phải tính đến lực lượng, thời cơ và khả năng phối hợp giữa nhiều bộ phận. Khi nhìn lại sự kiện này, điều đáng chú ý không chỉ là thắng lợi hay khó khăn trước mắt, mà còn là cách vai trò của Trần Nhân Tông được đặt vào tiến trình rộng hơn của cuộc đấu tranh giữ nước.

Trần Nhân Tông, tên húy Trần Khâm, sinh năm 1258 và lên ngôi năm 1278. Triều đại của ông diễn ra đúng vào thời kỳ Đại Việt phải đối mặt với các cuộc xâm lược lớn của quân Nguyên - Mông. Nhà vua cùng triều đình nhà Trần đã tổ chức nhiều hoạt động chuẩn bị về chính trị và quân sự. Trần Nhân Tông lên ngôi năm 1278 trong bối cảnh đế quốc Nguyên đang mở rộng ảnh hưởng và gây sức ép lên Đại Việt.

Khi còn trẻ, ông cùng Thượng hoàng Trần Thánh Tông và các tướng lĩnh phải chuẩn bị cho nguy cơ chiến tranh. Triều đình chú trọng củng cố quân đội, tích trữ lương thực và xây dựng sự đồng thuận giữa hoàng tộc, tướng sĩ và nhân dân. Những công việc chuẩn bị ấy trở nên đặc biệt quan trọng khi quân Nguyên mở cuộc xâm lược lớn vào năm 1285. Trước nguy cơ chiến tranh với nhà Nguyên, triều Trần tổ chức Hội nghị Bình Than để bàn kế chống xâm lược.

Hội nghị Diên Hồng sau đó tập hợp các bô lão để hỏi ý kiến về chủ trương chiến đấu. Các sự kiện này thường được nhắc tới khi nói về việc huy động sự đồng thuận trong các cuộc kháng chiến thời Trần Nhân Tông. Trước nguy cơ chiến tranh, triều Trần tổ chức những cuộc bàn bạc quan trọng để thống nhất ý chí. Hội nghị Bình Than tập hợp các vương hầu và tướng lĩnh bàn kế chống giặc; Hội nghị Diên Hồng được sử sách nhắc đến với việc hỏi ý kiến các bô lão về chủ trương hòa hay đánh.

Các sự kiện này gắn với thời Trần Nhân Tông và phản ánh nỗ lực huy động sức mạnh nhiều tầng lớp xã hội cho cuộc kháng chiến. Dưới triều Trần Nhân Tông, Đại Việt lần lượt vượt qua các cuộc xâm lược của quân Nguyên - Mông vào năm 1285 và giai đoạn 1287-1288. Nhà vua cùng Thượng hoàng Trần Thánh Tông và các tướng lĩnh, trong đó có Trần Quốc Tuấn, tham gia lãnh đạo kháng chiến. Chiến thắng năm 1288 kết thúc chuỗi xâm lược lớn từ phương Bắc trong thế kỷ XIII.

Trong hai cuộc kháng chiến 1285 và 1287-1288, Trần Nhân Tông cùng Thượng hoàng Trần Thánh Tông giữ vai trò lãnh đạo tối cao của triều đình, trong khi Trần Quốc Tuấn thống lĩnh quân đội. Triều Trần chủ động rút khỏi kinh thành khi cần thiết, bảo toàn lực lượng, thực hiện kế sách làm suy yếu hậu cần đối phương rồi phản công. Các thắng lợi năm 1285 và đặc biệt trận Bạch Đằng năm 1288 đã buộc quân Nguyên chấm dứt những cuộc xâm lược quy mô lớn vào Đại Việt.

Sau các cuộc chiến, triều Trần dưới thời Trần Nhân Tông chú trọng khôi phục sản xuất, nông nghiệp và đời sống xã hội. Tài liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia nhắc đến việc chăm lo thủy lợi, thi cử và giảm bớt một số gánh nặng cho dân trong quá trình phục hồi đất nước. Sau chiến tranh, triều đình đối diện nhiệm vụ phục hồi sản xuất và ổn định đời sống sau nhiều năm bị tàn phá. Trần Nhân Tông tiếp tục điều hành đất nước, khuyến khích nông nghiệp, củng cố bộ máy và duy trì quan hệ đối ngoại để giảm nguy cơ chiến tranh mới.

Đến năm 1293, ông nhường ngôi cho Trần Anh Tông nhưng vẫn giữ ảnh hưởng với tư cách Thượng hoàng. Năm 1293, Trần Nhân Tông nhường ngôi cho Trần Anh Tông và giữ vai trò Thái thượng hoàng. Năm 1299, ông lên Yên Tử tu hành và gắn với việc hình thành Thiền phái Trúc Lâm. lịch sử ghi nhận ông không chỉ với tư cách một vị vua thời Trần mà còn là một nhân vật quan trọng của Phật giáo Việt Nam. Sau khi nhường ngôi, Trần Nhân Tông ngày càng dành nhiều thời gian cho đời sống tôn giáo.

Ông tu hành ở Yên Tử và được xem là người có vai trò quyết định trong việc hình thành, thống nhất Thiền phái Trúc Lâm của Việt Nam. Từ một vị vua từng lãnh đạo đất nước qua chiến tranh, ông trở thành một nhân vật lớn của Phật giáo thời Trần.

Nếu chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng, người đọc dễ bỏ qua yếu tố thời cơ. Trong từ lên ngôi giữa thời kỳ nhiều thử thách đến hội nghị Bình Than và Diên Hồng, thời điểm hành động có ý nghĩa lớn vì tình hình trước và sau sự kiện không giống nhau. Những thay đổi về tương quan lực lượng, tinh thần của quân dân và khả năng kiểm soát địa bàn đều tác động đến lựa chọn của Trần Nhân Tông. Điều này cho thấy nghệ thuật lãnh đạo không chỉ nằm ở quyết tâm mà còn ở việc nhận ra lúc nào cần tiến, lúc nào cần giữ và lúc nào cần điều chỉnh.

Từ từ lên ngôi giữa thời kỳ nhiều thử thách đến hội nghị Bình Than và Diên Hồng, có thể rút ra một cách nhìn cân bằng về Trần Nhân Tông: ghi nhận vai trò của cá nhân nhưng đồng thời thấy rõ sức mạnh của hoàn cảnh và cộng đồng. Đây cũng là điểm khiến những câu chuyện lịch sử có giá trị lâu dài. Chúng cho phép người đọc hiểu một con người bằng những việc đã làm, những lựa chọn đã đưa ra và những hệ quả có thể kiểm chứng, thay vì chỉ dựa vào danh hiệu hoặc giai thoại.