Trần Quang Khải
Họ và tên: Trần Quang Khải. Năm sinh: 1241 - Năm mất: 1294. Quê quán: Nam Định. Chức vụ: Tể tướng đầu triều (Thái sư). Tác phẩm: Bài thơ "Tụng giá hoàn kinh sư" (Phò giá về kinh).
Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải.
I. THÔNG TIN NHÂN VẬT
Họ và tên: Trần Quang Khải.
Năm sinh: 1241 - Năm mất: 1294.
Quê quán: Nam Định.
Chức vụ: Tể tướng đầu triều (Thái sư).
Tác phẩm: Bài thơ "Tụng giá hoàn kinh sư" (Phò giá về kinh).
VỊ TƯỚNG THI SĨ VÀ TRẬN CHƯƠNG DƯƠNG
Trần Quang Khải là con trai thứ ba của Vua Trần Thái Tông, em ruột Vua Trần Thánh Tông. Ông là người học rộng tài cao, nói được nhiều thứ tiếng, được giao giữ chức Tể tướng khi còn rất trẻ. Trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần 2 (1285), khi kinh thành Thăng Long thất thủ, triều đình phải rút chạy, Trần Quang Khải là chỗ dựa vững chắc cho vua và Thượng hoàng.
Tháng 5 năm 1285, thời cơ phản công đến. Trần Quang Khải cùng Trần Quốc Toản và Phạm Ngũ Lão chỉ huy hạm đội thuyền chiến tấn công vào căn cứ Chương Dương (Thường Tín, Hà Nội) - cứ điểm quan trọng nhất bảo vệ phía nam Thăng Long của giặc. Trận đánh diễn ra vô cùng ác liệt trên sông. Trần Quang Khải đứng mũi thuyền, cờ xí rợp trời, chỉ huy quân sĩ xông lên như vũ bão. Quân Nguyên thua to, tháo chạy tán loạn. Cửa ngõ Thăng Long mở toang, tạo đà cho quân ta giải phóng kinh thành ngay sau đó.
Sau chiến thắng, Trần Quang Khải hộ giá hai vua Trần trở về Thăng Long. Trên con thuyền ngự lướt sóng giữa dòng sông Hồng cuộn chảy, nhìn đất nước sạch bóng quân thù, cảm xúc dâng trào, ông đã tức cảnh làm bài thơ "Tụng giá hoàn kinh sư" bất hủ:
"Đoạt sáo Chương Dương độ
Cầm Hồ Hàm Tử quan
Thái bình tu trí lực
Vạn cổ thử giang san".
(Dịch: Chương Dương cướp giáo giặc / Hàm Tử bắt quân thù / Thái bình nên gắng sức / Non nước ấy ngàn thu).
Bài thơ chỉ có 20 chữ nhưng khí phách ngang tàng, hào sảng, vừa tổng kết chiến công oanh liệt, vừa vạch ra đường lối xây dựng đất nước trong thời bình: Phải gắng sức, không được ngủ quên trên chiến thắng thì đất nước mới vững bền muôn thuở.
Trần Quang Khải đại diện cho hình mẫu "Văn võ song toàn" của hào khí Đông A. Ông đánh giặc giỏi mà làm thơ cũng hay. Hai câu thơ cuối "Thái bình tu trí lực / Vạn cổ thử giang san" là lời dặn dò vàng ngọc cho hậu thế. Là giáo viên, tôi thường lấy câu này để dạy học sinh: Khi đạt được thành tích cao trong học tập, các em không được tự mãn mà phải tiếp tục "gắng sức" rèn luyện thì tương lai mới bền vững.
