TRẦN QUÝ CÁP – NGƯỜI THẮP LỬA DUY TÂN BẰNG TRI THỨC VÀ LÒNG YÊU NƯỚC
Trong lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XX, khi đất nước đang chìm trong ách đô hộ của thực dân Pháp, nhiều sĩ phu yêu nước đã đứng lên tìm con đường cứu dân, cứu nước. Trong số những người tiên phong của phong trào Duy Tân, Trần Quý Cáp là một nhân vật tiêu biểu.
Ông không chỉ là một nhà nho tài năng mà còn là người sớm nhận ra sự lạc hậu của nền giáo dục cũ và quyết tâm cổ vũ cho công cuộc canh tân đất nước. Trần Quý Cáp (1870 - 1908), tên thật là Trần Nghị, tự Dã Hàng, hiệu Thai Xuyên, sinh tại làng Bất Nhị, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Ông xuất thân trong một gia đình nông dân nghèo nhưng nổi tiếng thông minh, hiếu học từ nhỏ. Thuở thiếu thời, ông là một trong những học trò xuất sắc của cụ Đốc học Trần Đình Phong tại trường Thanh Chiêm, cùng với nhiều nhân vật nổi tiếng sau này như Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn Đình Hiến và Phan Quang. Mặc dù học giỏi nhưng con đường khoa cử của Trần Quý Cáp khá lận đận.
Mãi đến năm 1904, ông mới đỗ Tiến sĩ khoa Giáp Thìn, cùng khoa với Huỳnh Thúc Kháng. Tuy đạt học vị cao trong xã hội phong kiến, ông lại sớm nhận ra những hạn chế của lối học từ chương và khoa cử lỗi thời. Ông cho rằng muốn đất nước phát triển thì phải thay đổi cách học, tiếp thu tri thức mới và mở rộng tầm nhìn ra thế giới. Chịu ảnh hưởng từ tư tưởng cải cách của Khang Hữu Vi và Lương Khải Siêu ở Trung Quốc, Trần Quý Cáp tích cực cổ vũ cho công cuộc duy tân đất nước.
Năm 1905, ông cùng hai người bạn thân là Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng thực hiện chuyến Nam du nổi tiếng nhằm tuyên truyền tư tưởng đổi mới trong nhân dân. Trong chuyến đi này, cả ba đã đến nhiều địa phương để gặp gỡ sĩ phu và vận động phong trào Duy Tân. Tại Bình Định, nhân một kỳ khảo hạch do quan tỉnh tổ chức, họ đã làm thơ và phú với nội dung phê phán lối học cũ, thức tỉnh lòng yêu nước và kêu gọi đổi mới tư duy. Những bài văn ấy đã gây tiếng vang lớn trong giới sĩ tử đương thời. Khi đến Bình Thuận, Trần Quý Cáp cùng các đồng chí kết giao với nhiều nhân sĩ yêu nước như Hồ Tá Bang, Nguyễn Hiệt Chi, Nguyễn Trọng Lội và Nguyễn Quý Anh. Chính từ những cuộc gặp gỡ ấy, phong trào Duy Tân tại Bình Thuận được hình thành, tạo tiền đề cho sự ra đời của Liên Thành Thư Xã, Liên Thành Thương Quán và Dục Thanh Học Hiệu sau này.
Năm 1907, Trần Quý Cáp được bổ nhiệm làm Giáo thụ phủ Thăng Bình. Trong thời gian giảng dạy, ông mạnh dạn đưa các nội dung mới vào trường học, khuyến khích học sinh học tiếng Pháp và tiếp cận kiến thức hiện đại. Những đổi mới ấy khiến nhiều quan lại bảo thủ không hài lòng và tìm cách gây khó dễ cho ông. Năm 1908, phong trào chống thuế bùng nổ tại Trung Kỳ. Dù không trực tiếp tham gia tổ chức, Trần Quý Cáp vẫn bị chính quyền thực dân và triều đình quy kết có liên quan vì những hoạt động cổ vũ duy tân trước đó. Khi đang làm việc tại Khánh Hòa, ông bị bắt giữ và bị khép vào tội mưu phản. Sau một phiên xét xử vội vã, Trần Quý Cáp bị kết án tử hình.
Năm 1908, ông bị xử chém ngang lưng tại Khánh Hòa khi mới 38 tuổi. Cái chết của ông đã gây chấn động trong giới sĩ phu và những người yêu nước trên khắp cả nước. Sự hy sinh của Trần Quý Cáp trở thành biểu tượng cho tinh thần dấn thân vì dân tộc của lớp trí thức đầu thế kỷ XX. Người bạn thân Huỳnh Thúc Kháng đã viết bài thơ khóc ông với những lời đầy xúc động, thể hiện sự tiếc thương đối với một chí sĩ tài năng đã ngã xuống khi sự nghiệp còn dang dở.
Ngày nay, tên tuổi Trần Quý Cáp được đặt cho nhiều con đường, trường học trên cả nước. Tại Khánh Hòa vẫn còn ngôi đền thờ được xây dựng tại nơi ông bị hành hình để tưởng nhớ công lao của ông đối với dân tộc. Trần Quý Cáp không cầm quân ngoài chiến trận. Ông chọn ngòi bút và tri thức làm vũ khí. Không tìm kiếm vinh hoa nơi quan trường. Ông dành cả cuộc đời để thức tỉnh dân trí và khơi dậy tinh thần đổi mới của dân tộc. Dù cuộc đời ngắn ngủi, nhưng những gì ông để lại đã góp phần thắp lên ngọn lửa Duy Tân, trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều thế hệ người Việt trên con đường xây dựng và phát triển đất nước.
