TRẦN VĂN CẨN

Hoạ sĩ Trần Văn Cẩn sinh ngày 13/8/1910 tại thị xã Kiến An. Học hết tiểu học ông lên Hà Nội sống với bà nội. Năm 1925, Trần Văn Cẩn thi đỗ vào trường Bách nghệ Hà Nội, khoa Vẽ mẫu - đăng ten và Thiết kế đồ gỗ. Năm 1930 tốt nghiệp, ông làm ở Sở cá Nha Trang với công việc vẽ lại những con cá lạ để lưu hồ sơ tư liệu. Trở ra Hà Nội, Trần Văn Cẩnhọc lớp dự bị do hoạ sĩ Nam Sơn hướng dẫn rồi thi đỗ vào trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Khoá học chỉ có 6 sinh viên trong đó có Trần Văn Cẩn và Nguyễn Gia Trí.

Học về sơn dầu nhưng Trần Văn Cẩn cũng nghiên cứu về sơn mài và đã thành công, đóng góp lớn cho sự ra đời và phát triển của nghệ thuật sơn mài. Ông cũng quan tâm đến tranh lụa. Năm 1943, FARTA mở phòng tranh ở nhà Khai Trí Tiến Đức, Trần Văn Cẩn tham gia hai bức “Em Thuý” (Sơn dầu), “Gội đầu” (Khắc gỗ) đều đoạt giải.

Trần Văn Cẩn gần gũi hoạ sĩ Nguyễn Đỗ Cung, qua đó làm quen với Như Phong, Nguyễn Đình Thi, những trí thức yêu nước trong nhóm Văn hoá cứu quốc. Tiền khởi nghĩa, Trần Văn Cẩn và Nguyễn Đỗ Cung vẽ tranh áp phích. Ba tấm áp phích khổ lớn của ông: “Phá xiềng, Cứu nông dân”, “Trừ giặc đói”, “Ba kỳ thống nhất” được Hội Văn hoá cứu quốc bày tại phòng gương Nhà hát lớn Hà Nội khi chính phủ Trần Trọng Kim còn nắm chính quyền.

Cách mạng thành công, Trần Văn Cẩn cùng nhiều hoạ sĩ khác dựng hàng chục tranh cổ động quanh hồ Hoàn Kiếm, bức “Nước Việt Nam của người Việt Nam” của ông được căng trên toà Địa ốc ngân hàng (nay là Ngân hàng Nhà nước Việt Nam). Năm 1946, tại triển lãm mỹ thuật toàn quốc đầu tiên tại Hà Nội; bức “Xuống đồng” của Trần Văn Cẩn đoạt giải nhất, được Hội Văn hoá cứu quốc mua, cùng với bức “Bác Hồ làm việc ở Bắc bộ phủ” của Tô Ngọc Vân và “Chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh” của Nguyễn Đỗ Cung.

Kháng chiến bùng nổ, Trần Văn Cẩn ở Từ Sơn (Bắc Ninh) nhận kẻ vẽ tranh cổ động kháng chiến cho phòng Thông tin huyện. Về Sở Thông tin tuyên truyền khu I ông cùng hoạ sĩ Tạ Thúc Bình và một nghệ nhân làng Hồ tổ chức xưởng tranh tuyên truyền, hàng trăm bức tranh đã từ đây đi khắp nơi.

Tháng 7/1948, tại Đại hội Văn nghệ toàn quốc, Trần Văn Cẩn được bầu vào Ban thường vụ Hội Văn nghệ Việt Nam. Năm 1953 ông cùng học sinh trường Mỹ thuật tham gia cải cách ruộng đất và đi các chiến dịch. Tháng 6/1954 họa sỹ Tô Ngọc Vân hy sinh, Trần Văn Cẩn thay thế đảm nhiệm Hiệu trưởng trường Mỹ thuật và giữ cương vị này trong 15 năm (1954 -1969).

Một số tác phẩm của ông đoạt giải và được đánh giá cao tại các triển lãm Mỹ thuật toàn quốc (năm 1951, 1958). Năm 1958, ông cùng đoàn Việt Nam tham gia Triển lãm Mỹ thuật quốc tế tại Matxcơva, bạn bè quốc tế thích thú với tranh sơn mài Việt Nam, coi đó là sự đóng góp cho mỹ thuật thế giới. Trở về, ông cho ra đời một loạt tác phẩm xuất sắc: “Nữ dân quân vùng biển”, “Mùa đông sắp đến”, “Chân dung bác thợ lò”, “Thiếu nữ áo trắng”. Ông được bầu là đại biểu Quốc hội khoá II tại đơn vị bầu cử tỉnh Kiến An.

Trong chống Mỹ, là hoạ sĩ đầu tiên vào thị xã Buôn Mê Thuột ngay sau giải phóng, sau đó xuôi vào miền Đông Nam Bộ, đến Sài Gòn; về Hà Nội, Trần Văn Cẩn xây dựng hai tác phẩm sơn mài: “Tiến vào lòng đất”, “Trong lòng đất”.

Là hoạ sĩ có tài, năng động, nhạy cảm; sống nhiệt tình, đôn hậu; với cương vị Tổng Thư ký Hội Mỹ thuật Việt Nam, Trần Văn Cẩn có công lớn xây dựng phong trào và định hướng phát triển nền mỹ thuật Việt Nam. Với những đóng góp to lớn, ông đã vinh dự được nhận nhiều huân chương cao quý, trong đó có Huân chương Lao động hạng nhất và được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I về văn học nghệ thuật (1996).