Trần Văn Ơn che chở các học sinh nhỏ tuổi

1. Người học sinh quê Bến Tre

Trần Văn Ơn sinh ngày 29/5/1931 tại xã Phước Thạnh, huyện Châu Thành, tỉnh Bến Tre. Anh sinh trưởng trong một gia đình có cuộc sống khó khăn. Thuở nhỏ, anh học tại quê nhà rồi học tiểu học ở Mỹ Tho. Sau đó, anh lên Sài Gòn theo học tại Trường Pétrus Ký, một trong những trường trung học lớn lúc bấy giờ.

Từ năm 1947, Trần Văn Ơn bắt đầu tham gia phong trào học sinh yêu nước trong trường. Anh gia nhập Hội Học sinh Việt Nam Nam Bộ, đồng thời là hội viên bí mật của Đoàn học sinh kháng chiến nội thành. Anh nhận nhiệm vụ vận động học sinh tham gia các hoạt động phản đối thực dân Pháp và chính quyền thân Pháp.

Trong mắt thầy cô và bạn bè, Trần Văn Ơn là người học sinh chăm học, lễ phép nhưng có tinh thần trách nhiệm cao. Khi phong trào học sinh bị đàn áp, anh không chỉ tham gia các cuộc họp, bãi khóa mà còn tích cực tuyên truyền, tập hợp và giữ liên lạc giữa các nhóm học sinh. Vì vậy, anh được xem là một trong những học sinh nòng cốt của phong trào tại Trường Pétrus Ký.

2. Phong trào học sinh Sài Gòn cuối năm 1949

Trong năm 1949, phong trào đấu tranh của học sinh tại Sài Gòn – Chợ Lớn phát triển mạnh. Học sinh các trường Pétrus Ký, Gia Long, Marie Curie, Chasseloup Laubat và nhiều trường khác tổ chức bãi khóa, rải truyền đơn, phản đối việc bắt giữ học sinh và phản đối những hoạt động tuyên truyền phục vụ chính quyền thân Pháp.

Ngày 1/11/1949, nhiều học sinh bị bắt, trong đó có những người giữ vai trò nòng cốt trong phong trào. Việc bắt giữ dẫn đến cuộc bãi khóa lớn của học sinh Trường Pétrus Ký và Trường Gia Long vào ngày 23/11/1949. Chính quyền cho đóng cửa một số trường, khiến phong trào phản đối tiếp tục lan rộng.

Học sinh thành lập các ban đại diện và gửi đơn yêu cầu thả những người bị bắt, mở cửa lại trường học, không được vô cớ bắt giữ học sinh và bảo đảm việc học bằng tiếng Việt. Khi những kiến nghị không được giải quyết, các ban đại diện quyết định tổ chức một cuộc tập trung lớn vào ngày 9/1/1950.

3. Buổi sáng ngày 9/1/1950

Khoảng 7 giờ 30 phút sáng 9/1/1950, đại diện học sinh các trường bắt đầu tập trung trước Nha học chánh Nam Việt trên đường d’Espagne, nay là đường Lê Thánh Tôn. Riêng Trường Pétrus Ký cử khoảng 30 học sinh nội trú tham gia. Tổng số người ban đầu được một số nhân chứng ghi nhận là hơn 300 học sinh.

Ban đại diện yêu cầu gặp Giám đốc Nha học chánh để trao đơn kiến nghị. Tuy nhiên, người đứng đầu cơ quan này nói không có đủ thẩm quyền giải quyết và yêu cầu học sinh tự giải tán. Sau khi hội ý, đoàn học sinh quyết định kéo đến dinh Thủ hiến Nam phần để yêu cầu ông Trần Văn Hữu trực tiếp trả lời.

Đoàn biểu tình đi qua nhiều tuyến phố trung tâm Sài Gòn. Số người tham gia tăng dần, từ vài trăm lên khoảng 2.000 người khi tới dinh Thủ hiến. Nhiều phụ huynh, người lao động và người dân mang nước uống, bánh và thực phẩm tới tiếp tế cho học sinh. Một số tài liệu kỷ niệm tính cả những nhóm đến tham gia, giáo viên và người ủng hộ nên ghi tổng số trên 6.000 người. Các con số khác nhau phản ánh những thời điểm và phạm vi thống kê khác nhau trong ngày.

4. Cuộc thương lượng không có kết quả

Trước sức ép của đoàn biểu tình, khoảng 12 giờ 30 phút, Thủ hiến Trần Văn Hữu ra gặp đại diện học sinh. Tuy nhiên, ông không chấp nhận những yêu cầu chính đáng mà ra lệnh đoàn biểu tình phải giải tán trước 13 giờ 30 phút. Nếu học sinh không rời đi, lực lượng cảnh sát và quân đội sẽ can thiệp.

Trong lúc học sinh chờ đợi, cảnh sát, lính lê dương, xe chữa cháy và vòi rồng được điều đến bao vây. Đoàn học sinh bị chặn ở ba phía, phía sau là một bức tường cao. Nhận thấy tình hình nguy hiểm, những người tổ chức quyết định cho học sinh nhỏ tuổi và nữ sinh rút dần ra ngoài.

Do đường rút bị chặn, các học sinh phải giúp nhau trèo qua bức tường phía sau. Người đứng trước cúi xuống hoặc đưa vai làm điểm tựa, người ở phía sau lần lượt trèo lên. Gần hàng rào có một đống củi, được học sinh sử dụng làm bậc để vượt qua tường.

5. Trần Văn Ơn đứng lại che chở các bạn

Theo lời kể của ông Lê Trung Nghĩa, khoảng 13 giờ 20 phút, khi vẫn còn khoảng mười phút mới hết thời hạn mà Thủ hiến đưa ra, cổng dinh bất ngờ mở. Hàng trăm cảnh sát tràn ra, dùng gậy và dùi cui xua đuổi học sinh. Cuộc đàn áp xảy ra sớm hơn thời điểm đã thông báo, khiến nhiều học sinh chưa kịp rút lui.

Trần Văn Ơn cùng một số học sinh khỏe mạnh không chạy trước. Các anh đứng lại làm thành một hàng che chắn, dùng thân mình đỡ những đợt xô đẩy và gậy của lực lượng đàn áp, tạo thời gian để nữ sinh cùng các học sinh nhỏ tuổi chạy về phía bức tường.

Trần Văn Ơn vừa hướng dẫn các bạn lùi lại, vừa dìu và nâng từng học sinh lên đống củi để vượt tường. Anh còn tìm cách đẩy, phá một phần hàng rào nhằm mở thêm đường thoát. Trong tình thế hỗn loạn ấy, anh vẫn ở lại phía sau vì nếu tất cả những người khỏe mạnh cùng chạy, những học sinh nhỏ tuổi có thể bị mắc kẹt.

Hồi ức của ông Lê Trung Nghĩa ghi rằng Trần Văn Ơn bị trúng đạn khi đang đỡ học sinh trèo lên đống củi sát hàng rào. Ông cho rằng có thể lực lượng đàn áp tưởng anh đang lấy củi để chống trả. Đây là lời kể trực tiếp của người cùng tham gia cuộc biểu tình, nhưng cách giải thích về nguyên nhân người bắn nhắm vào anh là nhận định của nhân chứng, không phải kết luận từ hồ sơ điều tra độc lập.

6. Những giờ phút sau khi Trần Văn Ơn bị thương

Sau khi bị trúng đạn, Trần Văn Ơn được các bạn đưa tới Bệnh viện Chợ Rẫy. Một số học sinh khác cũng bị thương trong cuộc đàn áp và được đưa đến Bệnh viện Chợ Rẫy hoặc Bệnh viện Sài Gòn.

Nguồn tư liệu của tỉnh Bến Tre ghi Trần Văn Ơn qua đời vào khoảng 16 giờ ngày 9/1/1950. Hồi ức của ông Lê Trung Nghĩa cho biết đến 16 giờ 30 phút, học sinh nhận được tin xác nhận Trần Văn Ơn đã mất và thi hài được đặt tại nhà xác Bệnh viện Chợ Rẫy. Anh hy sinh khi chưa đầy 19 tuổi.

Ngay sau khi biết tin, Ban đại diện học sinh cử người tới bệnh viện thay phiên túc trực, không để thi hài Trần Văn Ơn bị bí mật chuyển đi. Những học sinh khác thông báo cho các trường, thầy cô, báo chí và gia đình anh.

Một số bài viết về sau dùng cách diễn đạt Trần Văn Ơn “hy sinh tại chỗ”. Tuy nhiên, các hồi ức chi tiết và nguồn tưởng niệm của Bến Tre cho biết anh được đưa vào Bệnh viện Chợ Rẫy rồi qua đời trong buổi chiều. Vì vậy, cách ghi thận trọng và phù hợp hơn là:

“Trần Văn Ơn bị trúng đạn trong cuộc đàn áp, được đưa tới Bệnh viện Chợ Rẫy và hy sinh chiều 9/1/1950.”

7. Học sinh bảo vệ thi hài và tổ chức tang lễ

Học sinh yêu cầu được đưa thi hài Trần Văn Ơn về quàn tại Trường Pétrus Ký để tổ chức lễ truy điệu. Ban đầu, nhà cầm quyền không đồng ý và muốn thi hài được mai táng nhanh chóng. Sau quá trình đấu tranh, học sinh được phép tổ chức viếng trong ba ngày tại nhà vĩnh biệt trên đường Thuận Kiều.

Từ ngày 10 đến ngày 12/1/1950, các đoàn học sinh, công nhân, trí thức, tiểu thương, người lao động, đại diện tôn giáo và nhân dân từ Sài Gòn – Chợ Lớn cùng các tỉnh liên tục đến viếng. Nhiều cửa hàng, rạp hát và cơ sở kinh doanh đóng cửa để bày tỏ sự thương tiếc.

Sáng 12/1, đoàn tang lễ khởi hành. Di ảnh Trần Văn Ơn được đặt trên xe, phía sau là linh cữu, các vòng hoa, biểu ngữ và đoàn người kéo dài trên nhiều tuyến phố. Báo chí đương thời ước tính hơn 300.000 người tham gia đưa tang; một số tổng kết sau đó tính số lượt người đến viếng trong ba ngày lên tới gần 500.000. Hai số liệu này không nhất thiết mâu thuẫn vì một bên tính người trong đoàn tang lễ, bên kia tính tổng lượt người đến viếng và tiễn đưa trong nhiều ngày.

8. Câu nói của một bà mẹ trong lễ viếng

Trong những ngày tổ chức lễ viếng, một bà cụ cao tuổi đến trước bàn thờ Trần Văn Ơn rồi cúi lạy. Những học sinh có mặt vội đỡ bà dậy và thưa rằng anh Ơn chỉ đáng tuổi con cháu của bà.

Người mẹ trả lời rằng bà không lạy một người học sinh bình thường mà đang lạy một người anh hùng của dân tộc. Câu chuyện được ông Lê Trung Nghĩa dẫn lại từ bài ghi chép của Nguyễn An Tịnh và Hồng Điểu về ngày 9/1/1950. Danh tính đầy đủ của người mẹ hiện chưa được tư liệu công khai xác định.

Hành động ấy cho thấy sự hy sinh của Trần Văn Ơn đã vượt ra khỏi phạm vi một trường học. Trong suy nghĩ của người dân Sài Gòn lúc ấy, anh trở thành biểu tượng của lớp học sinh sẵn sàng đứng lên bảo vệ bạn bè và quyền lợi chính đáng của tuổi trẻ.

9. Ngày 9/1 trở thành ngày truyền thống

Sự hy sinh của Trần Văn Ơn và cuộc đàn áp học sinh tại Sài Gòn gây xúc động mạnh trong cả nước. Phong trào bãi khóa, truy điệu và phản đối diễn ra tại nhiều địa phương, từ các tỉnh Nam Bộ đến Huế và Hà Nội.

Tháng 2/1950, Đại hội toàn quốc Liên đoàn Thanh niên Việt Nam lần thứ nhất quyết định lấy ngày 9/1 hằng năm làm Ngày truyền thống học sinh, sinh viên Việt Nam. Ngày này vừa tưởng nhớ Trần Văn Ơn, vừa ghi nhận phong trào đấu tranh của hàng nghìn học sinh, sinh viên đã tham gia bảo vệ quyền học tập và độc lập của dân tộc.

Năm 2000, nhân kỷ niệm 50 năm sự kiện ngày 9/1, Trần Văn Ơn được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Tên anh được đặt cho nhiều trường học, đường phố, công viên và giải thưởng dành cho học sinh có thành tích tiêu biểu.