Tử Tế - làng hiếu học

Theo chân Thượng tướng Nguyễn Văn Được, Chủ tịch Trung ương Hội CCB Việt Nam và đoàn cán bộ Hội về thăm nông thôn mới ở làng Tử Tế, xã Thanh Tân, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình, chúng tôi được biết thêm về một miền đất hiếu học và giàu truyền thống lịch sử.

Làng Tử Tế xưa có tên cổ là Ty Tế, sau mới đổi thành làng Tử Tế thuộc tổng Thụy Lũng, phủ Kiến Xương, tỉnh Thái Bình. Đất đai làng Tử Tế nằm trọn ở nửa đầu phía bắc trên doi cát rất dài dóng hướng Bắc-Nam do sóng biển Đông xô bờ mãi mà thành. Hai công trình kiến trúc cổ gồm đình và miếu làng Tử Tế được xây dựng để thờ Nhị vị thành hoàng là hai anh em một nhà.

Sử cũ có ghi, khi ngoài 40 tuổi, thân mẫu nhị vị là Châu Tiến Quan Chi Nữ Vạn Hoa sinh được một bọc đỏ nở song sinh một trai, một gái vào ngày rằm tháng 5, năm Ất Sửu. Tương truyền khi Nhị vị ra đời thì bỗng trên trời rền vang một hồi sấm. Người anh trai khôi ngô tuấn tú, có vành tai rất lớn, đôi lông mày màu hồng, húy danh là Trương Công Trù. Người em gái có nhan sắc tuyệt thế, húy danh là Trương Thuận Nương.

Thời bấy giờ, nhà Hán sang xâm lược nước ta, Thái thú Tô Định thấy Thuận Nương xinh đẹp nên đã đem ba gánh vàng bạc châu báu đến cầu hôn nhưng bị từ chối liền âm mưu ám hại. Rất may hai anh em đã kịp trốn thoát, chạy ngày, chạy đêm về đất Sơn Nam ở tổng Thụy Lũng, xã Tử Tế và nương nhờ cửa Phật tại chùa Quang Mô. Tại đây, Nhị vị thu nạp quân sĩ, huấn luyện binh đao và khi "quân đã mạnh, tướng đã hùng" thì cùng nhau kéo quân về Mê Linh theo Hai Bà Trưng đánh giặc. Lập được chiến công lớn được ban thưởng, Nhị vị trở lại quê cũ khao thưởng dân làng rồi lại về sinh sống ở làng Tử Tế, nguyện làm con dân của làng.

Đất nước thanh bình được ba năm thì nhà Hán lại sai Mã Viện đem quân sang đánh báo thù. Nhị vị lại chiêu tập binh mã lên đường đánh giặc và được giao ra trấn giữ vùng cửa biển Lịch Bài (nay thuộc xã Vũ Hòa, huyện Kiến Xương). Trong một trận giao tranh quyết liệt với quân thù, Nhị vị đã anh dũng hy sinh rồi cùng đồng hóa với ba quân vào ngày rằm tháng tám và cùng được hiển Thánh. Để ghi nhớ công lao của Nhị vị, dân làng Tử Tế đã xây đình, xây miếu để phụng thờ là Thành Hoàng của làng.

Chùa-miếu-đình làng là một quần thể tâm linh được nhân dân xây dựng và bảo tồn. Miếu gồm hai cung trong để thờ tự, phía trước có hồ nước rộng, bên ngoài là 5 gian nhà tiền tế làm bằng gỗ lim được chạm khắc những nét hoa văn cầu kỳ. Theo "Ngọc Phả sự tích lưu ký" còn lưu thì đình và miếu làng đã có tám sắc phong thần của nhiều triều đại từ thời Lê Cảnh Hưng. Ngày nay, trước điện thờ vẫn còn bức đại tự với ba chữ Song Hiển Thánh. Trong cuộc trường kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, đình làng là nơi diễn ra nhiều cuộc tiễn đưa các thế hệ trai tráng của làng lên đường đi chiến đấu và phục vụ chiến đấu, là cơ sở hoạt động của chính quyền và đảng bộ thôn những năm kháng chiến. Đồng thời, cũng có lúc là nơi chứa lương thực, giam giữ tù hàng binh Pháp, nơi dừng chân của bộ đội chủ lực trên đường đi đánh giặc…

Qua bao thăng trầm và biến cố của lịch sử, dân làng Tử Tế với đức tính chăm chỉ và luôn nêu cao ý chí vượt khó vươn lên để học giỏi thành tài. Với truyền thống ấy, dân làng Tử Tế nhiều phen "bụng đói bát cơm nhưng dạ no cái chữ". Chả thế mà có thời, khi số dân trong làng chưa có nổi 500 người nhưng đã có tới 13 cụ đồ dạy chữ nho với hàng trăm môn sinh.

Ngày nay, làng có tới 7 tiến sĩ, 30 thạc sĩ, kỹ sư, bác sĩ và hơn 70 người là giáo viên ở các cấp học từ mầm non đến đại học. Có nhiều gia đình mấy thế hệ đều là nhà giáo như gia đình ông Đỗ Đăng Khoa, ông Trần Đình Song, ông Nguyễn Anh Đỉnh... Ông Trần Xuân Hải trưởng thôn Tử Tế tự hào cho biết: “Làng tôi là làng hiếu học, đặc biệt có 3 cán bộ cấp tướng được gọi là tướng trí thức là điều rất hiếm thấy. Riêng trong năm vừa qua, làng có 16 cháu dự thi đại học thì có 14 cháu đỗ vào các trường. Cả làng hy vọng, đây là điềm lành báo hiệu sự phát triển trên mảnh đất này”.

Về thăm làng Tử Tế, chúng tôi được chứng kiến nhiều đổi thay. Đường làng, ngõ xóm đều khang trang to đẹp. Nhất là miếu làng, đình làng đã được trùng tu, nâng cấp và được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh. Chúng tôi còn ngạc nhiên hơn khi nghe cụ Trần Đình Song, người được thôn Tử Tế giao nhiệm vụ trông nom ngôi miếu của làng, nói rằng: “Ở thôn Tử Tế, làm nông thôn mới không chỉ trông chờ vào ngân sách vì chúng tôi biết kinh tế đất nước đang rất khó khăn. Trong khi ngân sách Nhà nước chưa có thì thôn đã chủ động triển khai làm đường, trùng tu các công trình văn hóa bằng công sức của dân làng, nguồn xã hội hóa do con em trong làng thành đạt và nhân dân đóng góp. Khi nào có tiền Nhà nước, chúng tôi sẽ hoàn thiện công trình một cách đẹp nhất”.