Về nơi đánh thắng trận đầu

Nhà trưng bày Chiến thắng Đồn Phai Khắt hiện nay ở xã Tam Kim, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng chính là Đồn Phai Khắt năm xưa-nơi diễn ra trận chiến đấu đầu tiên và giành thắng lợi của quân đội ta. Trong không gian truyền thống ấy, người dân nơi đây vẫn còn giữ được nhiều hiện vật của Đội Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân.

Tôi đứng ngắm thật lâu quả bầu khô đặt trong tủ và đọc đi đọc lại dòng chú thích: “Đây là quả bầu đồng chí Nông Văn Lạc đựng nước uống cho Đại tướng Võ Nguyên Giáp mỗi khi làm việc”. Hai khẩu súng kíp, một thanh mã tấu đặt ngay ngắn bên cạnh... cùng nhiều hiện vật khác đã nhuốm màu thời gian. Chạm tay vào các hiện vật, bất chợt tôi thấy như gợi lên chiến công của Đội Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân ngày ấy.

70 năm về trước, Phai Khắt là một bản nhỏ thuộc xã Tam Lọng (nay là xã Tam Kim), tổng Kim Mã, châu Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng. Bản Phai Khắt nằm cạnh một con suối, đồng bào thường gọi là sông Nhiên. Phía trước bản là một cánh đồng rộng, sau lưng là dãy núi cao. Cả bản có khoảng 10 nóc nhà. Từ Phai Khắt có 3 con đường đi các ngả: Về phía Nam xuống Ngân Sơn, phía Bắc lên Nà Ngần và châu lỵ Nguyên Bình. Đầu năm 1944, quân địch đến Phai Khắt, chiếm nhà đồng chí Nông Văn Lạc, một ngôi nhà to nhất bản để đóng đồn. Chúng đặt một bốt gác ở cổng trước, bắt dân thay nhau canh gác vòng ngoài, còn lính tuần phòng vòng trong.

Quyết tâm “đánh thắng trận đầu”, Đội Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân chọn Đồn Phai Khắt đánh trận mở màn. Ban chỉ huy Đội đã giao việc theo dõi nắm địch cho hai người cháu của đồng chí Nông Văn Lạc là Bé Hồng và Hồng Quân. Hằng ngày, Bé Hồng vẫn mang quà và rượu vào đồn cho tên quan Tây. Lợi dụng trò chuyện, Bé Hồng quan sát kỹ vị trí kho đạn, nơi để súng, lương thực, nơi canh gác và giờ giấc sinh hoạt của chúng. Sau khi nắm chắc quy luật hoạt động và cách bố trí của địch, Bé Hồng đã báo cáo tỉ mỉ cho chỉ huy đội.

Rạng sáng ngày 25-12, Bé Hồng tới báo tin: Tên đồn trưởng Phai Khắt vừa cưỡi ngựa ngược lên châu lỵ Nguyên Bình. Lập tức, Ban chỉ huy Đội liền cử hai đồng chí Lực và Thăng đi nắm thêm tình hình địch. Khi trở lại, hai đồng chí báo cáo, Đồn Phai Khắt có 21 tên, do Xi-mô-nơ, đồn trưởng chỉ huy. Lúc này, tên đồn trưởng đi Nguyên Bình, 4 tên về nhà, trong đồn chỉ còn 16 tên lính và 1 tên cai người Việt Nam.

17 giờ ngày 25-12, Đội Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân bắt đầu đánh Đồn Phai Khắt. Đồng chí Thu Sơn khoác súng trước ngực, tay cầm ba-toong, bên cạnh là hai đồng chí Thịnh Nguyên và Bế Văn Sắt, dẫn đầu “toán lính dõng” tiến về phía đồn địch. Tới đồn, đồng chí Thu Sơn vừa hoạnh họe hỏi, vừa giơ “tờ lệnh quan châu đi tuần” ra trước mặt tên lính gác. Khi hắn còn đang lúng túng thì bị đồng chí Thu Sơn gạt sang một bên, lập tức một số đội viên ở lại khống chế tên lính và đề phòng địch từ bên ngoài, còn lại tiến vào trong đồn. Các đồng chí Bế Kim Anh, Đàm Quốc Chủng, Vũ Lập nhanh chóng đến chỗ địch để súng. Bọn lính trong đồn vừa ăn xong bữa chiều, đang nghỉ ngơi nên không hề có biểu hiện nghi ngờ. Ngay lập tức, đồng chí Thu Sơn hô lớn: “Tất cả tập hợp!”. Tên cai người Việt và binh lính vội ra sân xếp hàng đón “quan châu”. Đồng chí Thu Sơn quát to: “Giơ tay lên! Chúng tôi là quân cách mạng. Nếu đầu hàng, cách mạng sẽ không giết ai cả”. Đám lính bàng hoàng run sợ liền giơ tay hàng. Ngay lúc đó, người của trạm gác ở ngã ba Nguyên Bình-Phai Khắt chạy vào báo tin: Tên đồn trưởng người Pháp đang cưỡi ngựa trở về đồn. Ban chỉ huy ra lệnh thu nhanh chiến lợi phẩm, giải tên cai và binh lính ra sau đồn, buộc chúng phải im lặng. Các đồng chí: Võ Nguyên Giáp, Hoàng Sâm, Võ Văn Luận, Thu Sơn mật phục dưới mái hiên tàu ngựa chờ bắt tên đồn trưởng. Không lâu sau, tên đồn trưởng đưa ngựa vào chuồng. Đồng chí Võ Nguyên Giáp hô: Hô-lê-manh! (Giơ tay lên!). Tiếng hô vừa dứt, hai đồng chí Võ Văn Luận và Nông Văn Ích liền nổ súng, diệt tên đồn trưởng. Trận đánh kết thúc, đội đã diệt tên đồn trưởng ngoài dự kiến, bắt sống 17 tên, thu 17 khẩu súng và một số quân trang.

Chị Nông Thị Bích, nhân viên Nhà trưng bày Chiến thắng Phai Khắt cho biết: Năm 1994, sau khi gia đình ông Nông Văn Đinh (em trai đồng chí Nông Văn Lạc) hiến tặng ngôi nhà cho địa phương, một nhóm nghiên cứu của Bảo tàng Quân đội (nay là Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam) đã tiến hành lập hồ sơ Di tích lịch sử khu rừng Trần Hưng Đạo và di tích Đồn Phai Khắt để giúp tỉnh Cao Bằng lập dự án bảo tồn, tôn tạo hai di tích này, đồng thời trực tiếp trưng bày bổ sung một số hiện vật tư liệu lịch sử, hình ảnh liên quan tới trận đánh Đồn Phai Khắt. Đồn Phai Khắt đã và đang được trùng tu, tôn tạo để trở thành điểm tham quan, du lịch truyền thống, là nơi giáo dục cho thế hệ trẻ về sự ra đời, chiến đấu, chiến thắng và trưởng thành của Quân đội ta.