Vị vua trị vì lâu nhất và nỗi đau mất nước

Nguyễn Phúc Hồng Nhậm, tức vua Tự Đức (1829–1883), là vị hoàng đế thứ tư của triều Nguyễn. Ông là con thứ hai của vua Thiệu Trị và bà Từ Dụ, sinh ngày 22 tháng 9 năm 1829 tại Huế; ông được chọn nối ngôi thay người anh cùng cha khác mẹ là Hồng Bảo. Lên ngôi năm 1847 lúc 18 tuổi, không có con ruột nên ông nhận ba người cháu làm con nuôi, gồm Dục Đức, Đồng Khánh, Kiến Phúc sau này. Triều đại ông gắn liền với cuộc xâm lăng của thực dân Pháp: năm 1858 liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng ở Đà Nẵng; năm 1862 hòa ước Nhâm Tuất cắt ba tỉnh miền Đông Nam kỳ, Côn Đảo và buộc bồi thường chiến phí; Pháp còn hai lần đánh Bắc kỳ vào các năm 1873 và 1882. Nhiều đại thần như Nguyễn Trường Tộ dâng sớ xin cải cách toàn diện, nhưng đình thần chia rẽ, nhà vua thiếu quyết đoán nên đất nước lỡ mất cơ hội canh tân. Tự Đức cũng là một nhà nho học uyên thâm, để lại nhiều thơ văn và cho hoàn thành bộ sử lớn Khâm định Việt sử thông giám cương mục. Ông từng tự phê triều đại mình: bề ngoài hào nhoáng mà việc võ suy yếu, bàn luận nhiều mà thành công ít. Ông mất ngày 19 tháng 7 năm 1883 tại Huế, hưởng thọ 53 tuổi, an táng tại Khiêm lăng.