XÃ LƯƠNG BẰNG THỜI KỲ TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG 8 NĂM 1945 (nay thuộc xã Nghĩa Tá, tỉnh Thái Nguyên)

Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 bị thực dân, phong kiến áp bức, bóc lột nên nhân dân trong xã thường thiếu ăn từ 3-6 tháng, phải đào củ mài, củ nâu để độn cơm ăn. Nhân dân thường xuyên phải vay, mượn thóc gạo của nhà giàu, do đó phải chịu cảnh phát canh thu tô nặng lãi.Trong hoàn cảnh bị đàn áp về chính trị, áp bức về kinh tế, kìm kẹp về văn hóa xã hội, nhân dân các thôn trong xã Lương Bằng vẫn một lòng đoàn kết với nhau, cùng vượt qua những khó khăn cùng cả nước đứng lên lật đổ chế độ thực dân phong kiến, giành chính quyền về tay nhân dân.

Từ năm 1942 phong trào cách mạng tại các châu, huyện của tỉnh Bắc Kạn bắt đầu có những chuyển biến mau lẹ. Vào thời gian này, vấn đề liên lạc giữa các trung tâm căn cứ địa Cao Bằng và Bắc Sơn - Võ Nhai trở thành một yêu cầu bức thiết. Thực hiện Chỉ thị “xây dựng những con đường quần chúng” (những cơ sở cách mạng mới, để nối liền các trung tâm cách mạng với nhau), công tác Nam tiến được chuẩn bị khẩn trương.

Sau khi xây dựng cách mạng ở vùng núi Phja Bioóc (về sau đổi thành núi Cứu quốc), đoàn cán bộ Nam tiến do đồng chí Nông Văn Quang phụ trách đi vào phía Bắc huyện Chợ Đồn, đã xây dựng thành công nhiều cơ sở cách mạng ở các xã Quảng Bạch, Bản Thi và cả Lương Bằng.

Tháng 3-1943, Đảng cử cán bộ đến tuyên truyền cách mạng ở xã Lương Bằng (hiện nay), đồng bào các dân tộc giác ngộ cách mạng rất nhanh. Nhân dân các dân tộc trong các thôn, bản đều một lòng trung thành với cán bộ, tình nguyện gia nhập các hội cách mạng, cắt máu ăn thề, trung thành tuyệtđối, kiên quyết theo Đảng đến cùng. Tại Lương Bằng, phong trào cách mạng phát triển và lớn mạnh nhanh chóng.

Trung tuần tháng 8-1943, tổ Cứu quốc quân đầu tiên đến Chợ Đồn, xây dựng cơ sở cách mạng trong đồng bào Dao ở Bản Bẳng (xã Nghĩa Tá). Được tiếp xúc với ánh sáng cách mạng của Đảng, nhân dân các dân tộc Chợ Đồn, nhất là đồng bào Dao hăng hái, nhiệt tình đi theo cách mạng. Vì vậy, từ một cơ sở đầu tiên ở Bản Bẳng, cơ sở cách mạng nhanh chóng lan rộng ra hàng chục chòm xóm người Dao ở Nghĩa Tá, Lương Bằng…

Đến đầu tháng 9-1943, hầu hết đồng bào Dao thuộc tổng Nghĩa Tá và Đông Viên đều gia nhập “Hội Việt Minh”. Các tổ chức cứu quốc của phụ nữ, thanh niên… được xây dựng và củng cố.

Trên địa bàn xã Lương Bằng, cán bộ Việt Minh tích cực đi vào quần chúng, giải thích cho quần chúng hiểu rõ về điều lệ của Mặt trận Việt Minh, tuyên truyền về quyền bình đẳng giữa các dân tộc, giữa nam và nữ. Các lớp huấn luyện, đào tạo cán bộ cấp tốc được tổ chức. Nhân dân các dân tộc xã Lương Bằng rất phấn khởi tin tưởng, hăng hái đi theo cách mạng, tích cực bảo vệ cán bộ, bảo vệ cơ sở.

Cuối tháng 12-1943, các thanh niên khỏe mạnh được tuyển chọn vào các đội tự vệ. Người dân tự mua sắm vũ khí như súng kíp, giáo mác trang bị cho đội tự vệ. Một lớp tập huấn chính trị, quân sự đầu tiên được tổ chức tại Bó Lọn (Nà Đang - xã Lương Bằng) cho cán bộ nòng cốt các xã xung quanh.

Từ cuối năm 1943, xã Lương Bằng là một vùng an toàn trong hành lang an toàn Bắc Kạn - Tuyên Quang - Thái Nguyên và ngày càng có nhiều đoàn cán bộ qua lại công tác.Nhân dân xã Lương Bằng tuy nghèo đói nhưng vẫn nhường cơm xẻ áo, nuôi giấu, bảo vệ an toàn cho các cán bộ khi dừng chân tại địa bàn, góp phần đưa cách mạng đến ngày thắng lợi.

Tháng 10-1944, tại Bó Lọn (xã Lương Bằng), trung đội tự vệ chiến đấu đầu tiên của châu Chợ Đồn được thành lập. Sự kiện này đánh dấu bước phát triển mới trong quá trình xây dựng lực lượng cách mạng. Các đội viên tự mua sắm vũ khí (súng kíp, giáo mác) và được huấn luyện bước đầu trong 20 ngày.

Cuối năm 1944 xã Lương Bằng cũng đã thành lập được một đội vũ trang, trực thuộc đội vũ trang của châu Chợ Đồn.

Tối 28/3/1945 cùng tham gia đội vũ trang Châu Chợ Đồn, đánh tan đồn Tông Quận và bốt Bản Điếng. Khống chế bắt buộc các chức dịch đầu hàng, xóa bỏ chính quyền thực dân phong kiến, vận động hô hào nhân dân đi dự mít tinh, thành lập chính quyền cách mạng đầu tiên của Huyện Chợ Đồn.

Cách mạng ở Lương Bằng là một bộ phận của cách mạng giải phóng dân tộc nổ ra trên cả nước. Nó đã góp phần đập tan xiềng xích gần 100 năm nô lệ của thực dân Pháp, lật nhào chế độ phong kiến có từ hàng nghìn năm lịch sử trên đất nước ta, lập nên chính quyền dân chủ của nhân dân. Sau 15 năm anh dũng đấu tranh, nhân dân các bản trong tổng Nghĩa Tá (trong đó có xã Lương Bằng) dưới sự lãnh đạo của Đảng đã thoát khỏi kiếp nô lệ. Lịch sử cách mạng Việt Nam cũng như nhân dân xã Lương Bằng bước sang một thời kỳ mới: thời kỳ củng cố, bảo vệ những thành quả của cách mạng và xây dựng quê hương đất nước.