Y Bih Alêô – Từ buôn làng đến những trang sử cách mạng

Sinh năm 1901 tại Đắk Lắk, Y Bih Alêô từng được học trong một ngôi trường của Pháp, sau đó làm thông dịch và tham gia lực lượng bảo an của quân đội Pháp. Nhưng chính trong những năm tháng ấy, ông dần nhận ra bộ mặt của chế độ thực dân. Có một lần, khi được yêu cầu đàn áp những người dân đứng lên phản đối sưu cao, thuế nặng, ông đã chống lệnh. Sự lựa chọn ấy khiến chính ông trở thành người bị bắt và giam cầm.

Nhưng nghịch cảnh lại trở thành bước ngoặt của cuộc đời. Trong những ngày tháng ở tù, Y Bih Alêô được những người bạn tù cộng sản giác ngộ. Khi ra tù, ông không trở lại con đường cũ mà tìm đến cách mạng, tham gia lực lượng Cứu quốc quân của Việt Minh. Từ một người từng đứng trong hàng ngũ bảo an, ông trở thành người chiến sĩ dành phần đời còn lại cho cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Có lẽ, chính từ bước ngoặt ấy mà một lời thề với quê hương đã được hình thành – không phải bằng một nghi lễ, mà bằng những lựa chọn liên tiếp trong suốt cuộc đời.

Trong kháng chiến chống Pháp rồi chống Mỹ, Y Bih Alêô vừa là người lính, vừa là người cán bộ có uy tín trong đồng bào các dân tộc Tây Nguyên. Ông tham gia nhiều chiến dịch, nhiều trận đánh, đồng thời kiên trì tuyên truyền, vận động đồng bào cùng đứng về cách mạng. Với Tây Nguyên – nơi nhiều dân tộc cùng sinh sống, mỗi cộng đồng có phong tục, tiếng nói và bản sắc riêng – công việc ấy đòi hỏi không chỉ lòng dũng cảm mà còn sự am hiểu, gần gũi và khả năng quy tụ lòng người.

Một dấu mốc đặc biệt trong hành trình ấy diễn ra vào tháng 10/1960 tại căn cứ Kon Hà Nừng, An Khê. Đại biểu các dân tộc Tây Nguyên và miền núi phía tây duyên hải miền Trung họp, đưa ra lời kêu gọi đoàn kết chống Mỹ - Diệm và cử đoàn đại biểu do Y Bih Alêô làm Trưởng đoàn tham dự Đại hội thành lập Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Hình ảnh ấy cho thấy vị trí và uy tín của người cán bộ Tây Nguyên trong việc kết nối các dân tộc hướng tới một mục tiêu chung.

Điều khiến tôi ấn tượng khi tìm hiểu về Y Bih Alêô là ông không chỉ chiến đấu bằng sức mạnh của một người lính, mà còn bằng sức mạnh của sự đoàn kết. Trong những năm tháng đất nước còn chia cắt, ông hiểu rằng muốn bảo vệ quê hương thì trước hết phải tập hợp được lòng dân; muốn đi xa thì các dân tộc phải biết cùng đứng bên nhau. Vì thế, cuộc đời ông cũng là một hành trình đi tìm và vun đắp sự đồng lòng ấy.

Năm 1968, sau quá trình hiệp thương giữa Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam và Liên minh các lực lượng dân tộc dân chủ và hòa bình Việt Nam, Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam được thành lập. Trong thành phần Hội đồng cố vấn của Chính phủ có một người con của Tây Nguyên – Y Bih Alêô, đại diện cho tiếng nói và nguyện vọng của đồng bào các dân tộc nơi đây.

Đó là một dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt. Từ một cậu bé Tây Nguyên trưởng thành trong những năm tháng thuộc địa, từng bị giam cầm vì không chịu đàn áp nhân dân, Y Bih Alêô đã đi đến một vị trí mà tiếng nói của ông đại diện cho đồng bào các dân tộc Tây Nguyên trong một thiết chế cách mạng ở miền Nam. Hành trình ấy, nếu nhìn lại, là một đường thẳng được tạo nên từ những lựa chọn nhất quán: đứng về phía nhân dân, gắn bó với quê hương và đặt lợi ích của cộng đồng lên trên lợi ích cá nhân.

Sau ngày đất nước hòa bình, ông tiếp tục trở về với công việc xây dựng quê hương. Năm 1977, tại Đại hội dân tộc thống nhất Việt Nam, Y Bih Alêô được bầu làm Ủy viên Đoàn Chủ tịch và giữ cương vị Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Đắk Lắk. Dường như dù ở chiến trường hay trong thời bình, điều ông theo đuổi vẫn không thay đổi: xây dựng khối đoàn kết và gắn bó đồng bào các dân tộc trên mảnh đất Tây Nguyên.

Ông mất năm 1987 tại quê hương. Những cống hiến của Y Bih Alêô được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất và Huân chương Đại đoàn kết. Hôm nay, một con đường ở thành phố Buôn Ma Thuột mang tên ông – như một cách để tên tuổi người con của Tây Nguyên tiếp tục hiện diện trong đời sống của quê hương.

Nhưng với tôi, giá trị lớn nhất trong câu chuyện về Y Bih Alêô không nằm ở những chức vụ hay phần thưởng. Điều còn lại sâu sắc hơn là cách một con người đã lựa chọn đứng về phía nhân dân ngay từ những năm tháng đầu tiên, rồi dành cả cuộc đời để vun đắp sự đoàn kết trên mảnh đất mình sinh ra.

Tây Nguyên hôm nay đã khác rất nhiều so với những năm tháng chiến tranh. Những con đường rộng mở hơn, những buôn làng đổi thay, cuộc sống của đồng bào ngày càng khởi sắc. Nhưng ký ức về những người như Y Bih Alêô vẫn cần được gìn giữ. Bởi lịch sử của Đắk Lắk không chỉ nằm trong những trang sách hay những di tích, mà còn nằm trong cuộc đời của những con người đã sống, chiến đấu và cống hiến cho vùng đất này.

Và có lẽ, điều thế hệ trẻ có thể làm để tri ân những người đi trước không chỉ là nhớ tên họ, mà còn hiểu được giá trị họ từng theo đuổi. Đoàn kết để tạo nên sức mạnh; gắn bó với nhân dân để hiểu trách nhiệm của mình; trân trọng quê hương để biết mình phải làm gì cho ngày mai.

Y Bih Alêô đã dành gần trọn một thế kỷ của mình cho Tây Nguyên và đất nước. Khi ông nằm xuống, một cuộc đời khép lại, nhưng lời nhắc về sức mạnh của đoàn kết thì vẫn còn đó. Và giữa nhịp sống hôm nay, cái tên Y Bih Alêô không chỉ là tên một con đường ở Buôn Ma Thuột, mà còn là một phần ký ức của Đắk Lắk – ký ức về một người con đã giữ trọn lời thề với quê hương mình.