LỜI THƠ GIỮ NƯỚC BÊN DÒNG NHƯ NGUYỆT
Năm 1077, trên phòng tuyến sông Như Nguyệt, quân Đại Việt phải đối mặt với một đạo quân Tống hùng mạnh đang tìm cách vượt sông tiến sâu vào lãnh thổ nước ta. Đứng trước thử thách ấy là Lý Thường Kiệt – vị danh tướng đã dành phần lớn cuộc đời mình cho việc bảo vệ non sông Đại Việt. Nhưng điều làm nên tên tuổi của ông không chỉ nằm ở tài cầm quân, mà còn ở một tư duy quân sự táo bạo: muốn bảo vệ đất nước thì không nhất thiết phải chờ giặc kéo đến trước cửa nhà.
Lý Thường Kiệt tên thật là Ngô Tuấn, sinh năm 1019 tại Thăng Long. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống làm quan và từ nhỏ đã được học tập, rèn luyện. Khi trưởng thành, ông bước vào con đường quan trường và dần trở thành một võ tướng có tài dưới triều Lý. Sau khi phục vụ dưới thời vua Lý Thái Tông, ông tiếp tục giữ những trọng trách quan trọng dưới triều Lý Thánh Tông và Lý Nhân Tông. Trong nhiều năm, Lý Thường Kiệt vừa tham gia việc triều chính vừa trực tiếp chỉ huy quân đội, từng bước khẳng định vai trò của một trong những vị tướng xuất sắc nhất thời Lý.
Đầu những năm 1070, quan hệ giữa Đại Việt và nhà Tống ngày càng căng thẳng. Nhà Tống chuẩn bị lực lượng nhằm tiến đánh Đại Việt. Lý Thường Kiệt nhận thấy nếu chỉ ngồi chờ quân Tống kéo sang thì Đại Việt sẽ rơi vào thế bị động. Ông chủ trương đưa quân tiến sang đất Tống để phá các căn cứ quân sự và kho lương mà đối phương đang chuẩn bị cho cuộc chiến. Đây là một quyết định rất táo bạo trong bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ.
Cuối năm 1075, quân Đại Việt do Lý Thường Kiệt chỉ huy tiến vào đất Tống. Quân ta lần lượt đánh vào các căn cứ quan trọng ở Khâm Châu, Liêm Châu và Ung Châu. Sau khi phá hủy những cơ sở quân sự, kho tàng và lực lượng mà nhà Tống chuẩn bị cho cuộc tiến công Đại Việt, quân ta rút về nước. Cuộc tiến công ấy đã làm gián đoạn đáng kể sự chuẩn bị của quân Tống và tạo điều kiện để Đại Việt chủ động xây dựng thế phòng thủ.
Nhưng Lý Thường Kiệt hiểu rằng cuộc chiến thực sự vẫn còn ở phía trước.
Năm 1076, nhà Tống huy động một lực lượng lớn do Quách Quỳ và Triệu Tiết chỉ huy tiến xuống phía nam. Trước tình hình ấy, Lý Thường Kiệt cho xây dựng một phòng tuyến vững chắc bên bờ nam sông Như Nguyệt, nay thuộc khu vực tỉnh Bắc Ninh. Đây là vị trí có địa hình thuận lợi, vừa là chướng ngại tự nhiên, vừa tạo điều kiện để quân Đại Việt tổ chức phòng thủ và ngăn bước tiến của quân Tống.
Quân Tống tiến đến bờ bắc sông Như Nguyệt. Họ nhiều lần tìm cách vượt sông để tiến vào Thăng Long, nhưng đều gặp phải sự chống trả quyết liệt của quân Đại Việt. Lý Thường Kiệt không lựa chọn cách đối đầu bằng một trận quyết chiến duy nhất. Ông tổ chức phòng thủ chắc chắn, sử dụng lực lượng linh hoạt, liên tục gây sức ép khiến quân Tống dù có ưu thế về quân số vẫn không thể vượt qua phòng tuyến.
Cuộc chiến kéo dài. Quân Tống rơi vào tình trạng thiếu lương thực, mệt mỏi và tổn thất ngày càng lớn. Trong khi đó, quân Đại Việt vẫn giữ được phòng tuyến và chủ động lựa chọn thời cơ phản công.
Giữa lúc cuộc chiến đang giằng co, trong doanh trại quân Tống xuất hiện một hiện tượng khiến binh lính hoang mang. Theo sử liệu và truyền thống kể lại, vào một đêm, từ phía đền thờ Trương Hống, Trương Hát bên bờ nam sông Như Nguyệt vang lên bài thơ:
“Nam quốc sơn hà Nam đế cư,
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư.”
Bài thơ khẳng định nước Nam là một quốc gia có chủ quyền, lãnh thổ của nước Nam đã được xác định rõ ràng. Những câu thơ vang lên giữa đêm tối của chiến trường như một lời khẳng định mạnh mẽ về ý chí bảo vệ đất nước.
Bài thơ thường được biết đến với tên gọi “Nam quốc sơn hà” và từ lâu được xem như một bản tuyên ngôn độc lập sớm của dân tộc Việt Nam. Tuy nhiên, cần nói chính xác rằng việc xác định Lý Thường Kiệt là người trực tiếp sáng tác bài thơ vẫn còn có những ý kiến khác nhau trong giới nghiên cứu. Vì vậy, điều quan trọng nhất khi kể câu chuyện lịch sử không phải là gán chắc chắn bài thơ cho một cá nhân, mà là nhìn nhận giá trị tinh thần của nó trong cuộc kháng chiến chống quân Tống năm 1077.
Sau những ngày chiến đấu dai dẳng, quân Tống ngày càng suy yếu. Lý Thường Kiệt nhận thấy thời cơ phản công đã đến. Quân Đại Việt từ phòng tuyến Như Nguyệt tổ chức tiến công, đánh vào lực lượng quân Tống. Không thể vượt qua phòng tuyến, lại chịu tổn thất và thiếu thốn lương thực, quân Tống buộc phải rút quân về nước.
Cuộc kháng chiến chống Tống năm 1076–1077 kết thúc. Đại Việt giữ vững được nền độc lập và chủ quyền. Lý Thường Kiệt không chỉ được nhớ đến bởi một trận đánh, mà còn bởi cách ông nhìn nhận chiến tranh: chủ động phá thế chuẩn bị của đối phương, xây dựng phòng tuyến phù hợp với địa hình và kiên trì chờ thời cơ phản công. Đó là một tư duy quân sự có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử dân tộc.
Nhưng có lẽ, điều khiến tên tuổi Lý Thường Kiệt vượt ra khỏi một trận chiến là bởi ông đã góp phần làm nổi bật một nhận thức quan trọng của người Việt thời bấy giờ: Đại Việt không phải một vùng đất phụ thuộc, mà là một quốc gia có chủ quyền, có lãnh thổ và có quyền quyết định vận mệnh của mình.
Hơn chín thế kỷ đã trôi qua kể từ những ngày quân Đại Việt đối đầu với quân Tống bên dòng Như Nguyệt. Những bãi chiến trường năm xưa đã đổi thay, những người lính của cả hai phía đều đã trở về với lịch sử. Nhưng câu chuyện về Lý Thường Kiệt vẫn còn được nhắc lại, không chỉ bởi tài thao lược của một vị tướng, mà bởi tinh thần chủ động bảo vệ non sông và ý thức sâu sắc về chủ quyền quốc gia.
Dòng Như Nguyệt ngày ấy đã chứng kiến một cuộc chiến quyết liệt. Và trên dòng sông ấy, trong tiếng trống trận, tiếng vó ngựa và những đêm dài của chiến tranh, một thông điệp đã được gửi lại cho hậu thế: đất nước có thể trải qua những lúc hiểm nguy, nhưng khi con người biết đoàn kết, biết chủ động và biết đặt vận mệnh non sông lên trên lợi ích riêng, thì ý chí giữ nước sẽ trở thành sức mạnh không dễ khuất phục.
Lý Thường Kiệt đã đi qua lịch sử từ hơn chín trăm năm trước. Nhưng tên tuổi ông vẫn còn ở lại cùng dòng Như Nguyệt, cùng “Nam quốc sơn hà” và cùng một thời kỳ mà Đại Việt đã đứng vững trước một đội quân xâm lược lớn mạnh, khẳng định vị thế của mình trong lịch sử dân tộc.
